Përgatiti: Leonard Veizi
Më 10 qershor 1878, në qytetin e Prizrenit, përfaqësues nga të gjitha trevat shqiptare u mblodhën për të themeluar organizatën që do të hynte në histori si Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Ishte hera e parë që shqiptarët organizoheshin politikisht dhe ushtarakisht në shkallë kombëtare për të mbrojtur trojet e tyre nga copëtimi.
Lidhja lindi në një nga momentet më të rrezikshme të historisë së kombit shqiptar. Pas përfundimit të Luftës Ruso-Turke të viteve 1877–1878, Perandoria Osmane ishte mundur dhe fuqitë e mëdha evropiane po rishkruanin hartën politike të Ballkanit. Në tryezat diplomatike të kohës, trojet shqiptare trajtoheshin si territore që mund t’u shpërndaheshin shteteve fqinje pa pyetur popullsinë që jetonte në to.
Kërcënimi i copëtimit
Më 3 mars 1878 ishte nënshkruar Traktati i Shën Stefanit midis Rusisë dhe Perandorisë Osmane. Ky traktat parashikonte zgjerime të mëdha territoriale për Bullgarinë, Serbinë dhe Malin e Zi, duke përfshirë edhe zona të banuara nga shqiptarë.
Shqetësimi u kthye në alarm kombëtar. Krahina të tëra shqiptare rrezikonin të shkëputeshin dhe t’u bashkoheshin shteteve fqinje. Në veri kërkonte zgjerim Mali i Zi, në lindje Serbia dhe Bullgaria, ndërsa në jug Greqia pretendonte territore shqiptare.
Përballë këtij rreziku, krerë politikë, prijës lokalë, bejlerë, klerikë dhe intelektualë shqiptarë vendosën të vepronin.
Kuvendi historik i Prizrenit
Më 10 qershor 1878, në Prizren u mblodhën delegatë nga Kosova, Shqipëria e Veriut, Shqipëria e Mesme, Shqipëria e Jugut, Maqedonia Perëndimore dhe viset e tjera shqiptare.
Mes figurave më të njohura të Lidhjes ishin Abdyl Frashëri, Ymer Prizreni, Sylejman Vokshi dhe dhjetëra personalitete të tjera nga të gjitha trevat shqiptare.
Fillimisht, qëllimi kryesor ishte mbrojtja e tërësisë territoriale të vilajeteve shqiptare brenda Perandorisë Osmane. Por shumë shpejt lëvizja mori karakter kombëtar dhe nisi të artikulojë kërkesa politike më të qarta për autonomi dhe vetëqeverisje.
Për herë të parë pas shekujsh sundimi osman, ideja e kombit shqiptar po merrte formë të organizuar.
Përballja me Fuqitë e Mëdha
Vetëm pak javë pas themelimit të Lidhjes, në Berlin u mblodh Kongresi i Berlinit, ku fuqitë evropiane rishikuan Traktatin e Shën Stefanit.
Megjithëse disa nga vendimet më të rënda u korrigjuan, troje shqiptare vazhduan t’u jepeshin shteteve fqinje. Plava, Gucia, Ulqini, Hoti, Gruda dhe krahina të tjera u bënë objekt negociatash ndërkombëtare.
Lidhja e Prizrenit nuk u kufizua vetëm te protestat diplomatike. Ajo organizoi forca të armatosura dhe në disa raste arriti të pengonte me armë zbatimin e vendimeve që cenonin territoret shqiptare.
Në Plavë e Guci, luftëtarët shqiptarë i shkaktuan humbje forcave malazeze dhe detyruan Fuqitë e Mëdha të rishikonin disa prej planeve të tyre.
Nga besnikëria te përplasja me Perandorinë Osmane
Në fillim, Porta e Lartë e pa Lidhjen si një mjet të dobishëm për të mbrojtur territoret e saj në Ballkan. Por kur drejtuesit shqiptarë nisën të kërkonin autonomi administrative dhe bashkimin e vilajeteve shqiptare në një njësi të vetme, qëndrimi osman ndryshoi.
Lidhja po shndërrohej në një lëvizje kombëtare dhe kjo përbënte kërcënim për Perandorinë.
Në vitet 1880–1881, autoritetet osmane vendosën ta shtypnin me forcë. Ushtria e dërguar nga Stambolli sulmoi qendrat e rezistencës shqiptare. Pas luftimeve të ashpra, Prizreni ra dhe organizata u shpërbë.
Shumë nga udhëheqësit e saj u burgosën, u internuan ose u detyruan të largoheshin.
Shkëndija që ndezi kombin
Lidhja e Prizrenit ekzistoi vetëm tre vjet, por ndikimi i saj ishte shumë më i madh se vetë kohëzgjatja.
Ajo krijoi për herë të parë një platformë të përbashkët kombëtare, forcoi ndërgjegjen shqiptare dhe hodhi themelet e Rilindjes Kombëtare. Nga ajo lëvizje do të lindnin më pas kërkesat për autonomi, alfabetin kombëtar, arsimin shqip dhe, në fund, shpalljen e pavarësisë në vitin 1912.
Në historinë shqiptare, 10 qershori 1878 mbetet dita kur shqiptarët kuptuan se askush tjetër nuk do të mbronte interesat e tyre. Prizreni u bë simboli i bashkimit kombëtar dhe Lidhja e Prizrenit shkëndija që ndezi rrugën drejt shtetit shqiptar.