Përgatiti: Leonard Veizi
Në mbrëmjen e 4 nëntorit 1995, në Tel Aviv, një krismë pistolete ndërpreu një tubim të madh në mbështetje të paqes. Kryeministri izraelit Yitzhak Rabin sapo kishte përfunduar fjalimin e tij para mijëra qytetarëve, kur një i ri iu afrua dhe qëlloi tri herë në drejtim të tij. Dy plumba e goditën. Rabin u dërgua me urgjencë në spitalin Ichilov, por mjekët nuk arritën ta shpëtonin. Në moshën 73-vjeçare, kreu i qeverisë izraelite kishte rënë viktimë e një atentati politik të kryer nga një ekstremist hebre.
Vrasësi quhej Yigal Amir, një student 25-vjeçar i së drejtës, i cili kundërshtonte me vendosmëri marrëveshjet e paqes me palestinezët. Ai e konsideronte politikën e Rabinit një tradhti ndaj interesave të Izraelit dhe kishte vendosur ta ndalte atë me armë.
Lajmi i vrasjes tronditi Izraelin dhe shkaktoi reagime në mbarë botën. Një kryeministër që kishte kaluar pjesën më të madhe të jetës në ushtri, duke mbrojtur shtetin e tij me armë, ishte vrarë nga një bashkëkombës, pikërisht për shkak të përpjekjeve të tij për të arritur një marrëveshje politike me palestinezët.
Nga ushtarak në krye të qeverisë
Yitzhak Rabin lindi më 1 mars 1922 në Jerusalem, në një familje hebreje të vendosur në Palestinën nën administrimin britanik. Që në rini u përfshi në lëvizjen sioniste dhe në organizatat ushtarake hebraike që vepronin përpara krijimit të shtetit të Izraelit.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore shërbeu në njësitë hebraike që luftonin në krah të britanikëve kundër forcave të Boshtit në Lindjen e Mesme. Më pas u bë pjesë e Palmachut, forcës elitare të organizatës ushtarake Haganah.
Pas shpalljes së shtetit të Izraelit në vitin 1948, Rabin mori pjesë në Luftën e Parë Arabo-Izraelite. Karriera e tij ushtarake njohu një ngjitje të shpejtë. Ai shërbeu në poste të ndryshme komanduese dhe në vitin 1964 u emërua shef i Shtabit të Përgjithshëm të Forcave të Mbrojtjes së Izraelit.
Emri i tij u bë veçanërisht i njohur gjatë Luftës Gjashtëditore të vitit 1967, kur Izraeli mposhti ushtritë e Egjiptit, Jordanisë dhe Sirisë, duke pushtuar territore të gjera arabe. Rabin ishte në krye të ushtrisë izraelite gjatë kësaj fitoreje, e cila ndryshoi rrënjësisht hartën politike dhe ushtarake të Lindjes së Mesme.
Pas largimit nga ushtria, në vitin 1968 u emërua ambasador i Izraelit në Shtetet e Bashkuara. Kjo përvojë e afroi me diplomacinë dhe politikën ndërkombëtare.
Në vitin 1974, pas dorëheqjes së kryeministres Golda Meir, Rabin mori drejtimin e qeverisë. Ai u bë kryeministri i parë i Izraelit i lindur në territorin e vendit. Mandati i tij i parë zgjati deri në vitin 1977, kur dha dorëheqjen pas një skandali politik që lidhej me mbajtjen e një llogarie bankare në Shtetet e Bashkuara, në kundërshtim me ligjin izraelit.
Por largimi nga posti i kryeministrit nuk i dha fund karrierës së tij. Në vitet 1984–1990 shërbeu si ministër i Mbrojtjes, ndërsa në vitin 1992 u rikthye në krye të qeverisë, pas fitores së Partisë së Punës në zgjedhjet parlamentare.
Marrëveshjet e Oslos dhe rruga drejt paqes
Mandati i dytë i Rabinit u shënua nga një ndryshim i rëndësishëm në politikën izraelite ndaj palestinezëve. Pas dekadash konflikti, përballjesh ushtarake dhe mosnjohjeje reciproke, qeveria e tij pranoi të hynte në negociata me Organizatën për Çlirimin e Palestinës, të drejtuar nga Jaser Arafati.
Bisedimet u zhvilluan fillimisht në fshehtësi në Norvegji, në qytetin e Oslos. Ato u përmbyllën me një marrëveshje historike, e cila u nënshkrua më 13 shtator 1993 në Shtëpinë e Bardhë, në prani të presidentit amerikan Bill Clinton.
Ishte një moment me peshë të veçantë simbolike. Rabin dhe Arafati, dy njerëz që për dekada kishin qëndruar në anë të kundërta të një konflikti të përgjakshëm, shtrënguan duart para kamerave të botës. Përkrah tyre qëndronte Shimon Peres, ministri i Jashtëm izraelit dhe një prej arkitektëve kryesorë të procesit diplomatik.
Marrëveshjet e Oslos parashikonin njohjen reciproke mes Izraelit dhe Organizatës për Çlirimin e Palestinës, krijimin e një administrate palestineze vetëqeverisëse dhe hapjen e negociatave për çështjet përfundimtare të konfliktit, përfshirë kufijtë, Jerusalemin dhe refugjatët palestinezë.
Megjithatë, marrëveshja nuk nënkuptonte krijimin e menjëhershëm të një shteti palestinez. Ajo vendoste një kuadër kalimtar, me shpresën se negociatat do të çonin drejt një zgjidhjeje përfundimtare.
Një vit më vonë, më 26 tetor 1994, Rabin nënshkroi edhe traktatin e paqes me Jordaninë, duke i dhënë fund zyrtarisht gjendjes së luftës mes dy vendeve.
Për këto përpjekje, në vitin 1994, Yitzhak Rabin, Shimon Peres dhe Jaser Arafati u nderuan me Çmimin Nobel për Paqen. Komiteti Norvegjez i Nobelit vlerësoi kontributin e tyre në përpjekjet për vendosjen e paqes në Lindjen e Mesme. Ishte një vendim që simbolizonte shpresën se një konflikt i gjatë mund të zgjidhej përmes negociatave dhe njohjes reciproke.
Një shoqëri e ndarë dhe kundërshtimi ndaj Rabinit
Por rruga drejt paqes nuk ishte e lehtë. Marrëveshjet e Oslos shkaktuan përçarje të thella brenda shoqërisë izraelite. Një pjesë e konsiderueshme e popullsisë i mbështeti negociatat, duke i parë ato si mundësinë më serioze për t’i dhënë fund konfliktit me palestinezët. Por qarqet nacionaliste dhe fetare të së djathtës ekstreme i kundërshtuan ashpër.
Për kundërshtarët e tij, Rabin po bënte lëshime të papranueshme territoriale dhe po rrezikonte sigurinë e Izraelit. Në demonstratat kundër qeverisë, kryeministri u portretizua si tradhtar. Në disa raste, protestat u shoqëruan me gjuhë kërcënuese dhe thirrje kundër tij.
Edhe brenda kampit politik izraelit, kundërshtimi ndaj marrëveshjeve ishte i fortë. Procesi i paqes zhvillohej në një klimë të tensionuar, ku sulmet terroriste palestineze, frika për sigurinë dhe mosbesimi historik ushqenin konfliktin e brendshëm.
Rabin e dinte se po përballej me një kundërshtim të fuqishëm, por nuk hoqi dorë nga politika e negociatave.
Tri të shtëna në sheshin e Tel Avivit
Mbrëmjen e 4 nëntorit 1995, në Sheshin e Mbretërve të Izraelit, në Tel Aviv, u organizua një tubim masiv në mbështetje të procesit të paqes. Mijëra njerëz u mblodhën nën moton «Po paqes, jo dhunës».
Rabin mori pjesë në këtë aktivitet dhe mbajti një fjalim ku mbrojti marrëveshjet dhe u bëri thirrje qytetarëve të mos lejonin që dhuna të shkatërronte përpjekjet për paqe.
Në përfundim të tubimit, ndërsa po largohej drejt automjetit të tij, Yigal Amir iu afrua dhe qëlloi tri herë. Dy plumba e goditën kryeministrin, ndërsa i treti plagosi një nga truprojat.
Amiri u arrestua menjëherë në vendngjarje. Ai nuk u përpoq të fshihte motivet e tij. Gjatë marrjes në pyetje deklaroi se kishte vepruar për të ndalur marrëveshjet me palestinezët, të cilat i konsideronte të rrezikshme për Izraelin.
Rabin u transportua në spitalin Ichilov, por plagët ishin vdekjeprurëse. Vdekja e tij u konfirmua pak më vonë.
Vrasja e kryeministrit nga një ekstremist hebre ishte një goditje e rëndë për demokracinë izraelite. Ajo tregoi se përplasja politike kishte kaluar kufirin e debatit dhe kishte hyrë në territorin e dhunës fizike.
Bota në funeralin e një kryeministri
Vdekja e Rabinit shkaktoi tronditje ndërkombëtare. Në funeralin e tij, të zhvilluar në Jerusalem më 6 nëntor 1995, morën pjesë dhjetëra udhëheqës botërorë, mes tyre presidenti amerikan Bill Clinton, presidenti egjiptian Hosni Mubarak dhe mbreti Husein i Jordanisë.
Clinton e përshëndeti mikun e tij me fjalët tashmë të njohura në historinë politike të asaj kohe: «Shalom, chaver» – «Lamtumirë, mik».
Ishte një mesazh i shkurtër, por që shprehte marrëdhënien e krijuar mes dy burrave gjatë përpjekjeve për paqe në Lindjen e Mesme.
Pas vrasjes, drejtimin e qeverisë e mori Shimon Peres, deri atëherë ministër i Jashtëm dhe partneri politik i Rabinit në procesin diplomatik. Por klima politike ishte ndryshuar. Në zgjedhjet e vitit 1996, Partia e Punës humbi përballë Likudit dhe kryeministër u bë Benjamin Netanyahu.
Vrasja e Rabinit nuk i dha fund menjëherë Marrëveshjeve të Oslos, por procesi i paqes u përball me pengesa gjithnjë e më të mëdha. Mosmarrëveshjet për territoret, sigurinë, vendbanimet izraelite dhe statusin e Jerusalemit mbetën të pazgjidhura.
Një ushtar që kërkoi të bëhej arkitekt i paqes
Yitzhak Rabin mbetet një figurë komplekse e historisë së Izraelit. Ai ishte ushtar karriere, komandant i ushtrisë gjatë Luftës Gjashtëditore dhe një prej njerëzve që kishin ndërtuar fuqinë ushtarake të shtetit izraelit. Por në fund të jetës së tij politike, ai u përpoq të gjente një rrugë tjetër përmes negociatave me kundërshtarin palestinez.
Kjo nuk do të thotë se ai ishte një politikan pa kundërshti apo se marrëveshjet e nënshkruara prej tij garantonin paqen. Procesi i Oslos mbeti i papërfunduar dhe shumë prej çështjeve themelore të konfliktit vazhduan të ishin të hapura.
Por vrasja e tij shënoi një moment të rëndësishëm në historinë politike izraelite: një kryeministër i zgjedhur u vra nga një bashkëkombës, sepse ky i fundit kundërshtonte politikën e tij.
Më 4 nëntor 1995, Izraeli nuk humbi vetëm kryeministrin e tij. Ai humbi edhe një nga protagonistët kryesorë të përpjekjes diplomatike për t’i dhënë fund konfliktit me palestinezët.