Nga 1990 në 2019, rastet globale të kancerit me fillim të hershëm u rritën me gati 80%. Të dhënat më të reja tregojnë se prirja nuk është zhdukur. Shkencëtarët po kërkojnë përgjigjen te obeziteti, ushqyerja, alkooli, duhani, faktorët mjedisorë dhe ekspozimet që mund të nisin që në fëmijëri.
Për një kohë të gjatë kanceri është konsideruar, mbi të gjitha, një sëmundje e moshës së madhe. Por kjo pamje po ndryshon. Në dekadat e fundit, mjekët dhe epidemiologët kanë vënë re një rritje shqetësuese të rasteve të kancerit te njerëzit nën 50 vjeç, një grup që në literaturën mjekësore përfshihet te kanceret me fillim të hershëm (early-onset cancer).
Një studim global i publikuar në BMJ Oncology, bazuar në të dhënat e vitit 2019, tregoi se numri i rasteve te personat nën 50 vjeç ishte rritur nga rreth 1.82 milionë në vitin 1990 në 3.26 milionë në vitin 2019, ose me rreth 79%. Në të njëjtën periudhë, numri i vdekjeve nga këto tumore u rrit me rreth 28%. Analiza përfshinte 29 lloje kanceresh dhe të dhëna nga 204 vende e territore.
Këto nuk janë të dhëna të vitit 2026, por janë ende një pikë referimi e rëndësishme për të kuptuar përmasat e ndryshimit. Dhe lajmi më i rëndësishëm është se kërkimet e viteve të fundit nuk japin arsye për të menduar se fenomeni është zhdukur.
Një analizë e bazuar në të dhënat globale të Global Burden of Disease 2021, e publikuar në vitin 2025, gjeti se nga 2000 deri në 2021 incidenca e kancerit me fillim të hershëm vazhdoi të rritej, megjithëse ritmet ndryshojnë shumë sipas llojit të tumorit dhe rajonit. Një tjetër studim i publikuar në vitin 2026, duke përdorur të dhëna globale deri në vitin 2021 dhe projeksione deri në 2040, e trajton rritjen e kancerit te nën-50-vjeçarët si një prirje të rëndësishme të shëndetit publik.
Jo vetëm një sëmundje
Në këtë grupmoshë nuk bëhet fjalë për një lloj të vetëm kanceri. Pamja është e ndryshme sipas gjinisë, moshës, vendit dhe faktorëve të rrezikut.
Kanceri i gjirit mbetet një nga format kryesore të kancerit me fillim të hershëm. Në analizën globale për vitin 2019 ai kishte numrin më të madh të rasteve dhe vdekjeve brenda kësaj kategorie. Në të njëjtën kohë, kanceri kolorektal është bërë një nga shqetësimet kryesore të onkologjisë moderne, veçanërisht në vendet me të ardhura të larta.
Dhe pikërisht kanceri kolorektal është një nga rastet më domethënëse. Në shumë vende të zhvilluara, ndërsa incidenca e përgjithshme e kancerit kolorektal ka tendencë të ulet ose të stabilizohet, rastet te njerëzit më të rinj janë rritur. IARC, Agjencia Ndërkombëtare për Kërkimin e Kancerit, po zhvillon aktualisht një projekt të posaçëm ndërkombëtar për të kuptuar shkaqet e kësaj rritjeje.
Kjo është e rëndësishme sepse një person 35 apo 40 vjeç zakonisht nuk e mendon kancerin si një mundësi të afërt. Simptomat mund të interpretohen si stres, probleme të tretjes, hemorroide, lodhje apo çrregullime të zakonshme. Dhe pikërisht këtu mund të humbet kohë e çmuar.
A është faji i mënyrës së jetesës?
Këtu historia bëhet më e ndërlikuar.
Po, mënyra e jetesës ka rëndësi. Studimet lidhin një pjesë të barrës së kancerit të hershëm me obezitetin, ushqyerjen jo të shëndetshme, konsumin e alkoolit, duhanin dhe mungesën e aktivitetit fizik. Studimi i madh global i BMJ Oncology identifikoi veçanërisht faktorët dietikë, alkoolin dhe duhanin ndër faktorët kryesorë të rrezikut.
Por në vitin 2026 shkenca është shumë më e kujdesshme për të thënë: “Hani keq dhe merrni kancer”.
Nuk ka një shkak të vetëm.
Për kancerin kolorektal me fillim të hershëm, për shembull, kërkimet më të fundit po shqyrtojnë edhe ekspozimet që mund të ndodhin në fëmijëri ose në moshë shumë të re. IARC po heton hipotezën se disa baktere të zorrëve mund të prodhojnë substanca që dëmtojnë ADN-në dhe se ekspozimi ndaj tyre shumë herët në jetë mund të lërë gjurmë që shfaqen dekada më vonë.
Një studim i IARC-së, i publikuar në vitin 2025, gjeti një lidhje të veçantë mes disa ndryshimeve gjenetike të tumoreve kolorektale dhe kolibaktinës, një substancë që prodhohet nga disa baktere të zorrëve dhe mund të dëmtojë ADN-në. Gjetja ishte veçanërisht e dukshme te njerëzit që zhvillonin kancer kolorektal para moshës 50 vjeç.
Pra, pyetja nuk është më vetëm: “Çfarë bëri ky njeri gjatë dhjetë viteve të fundit?”
Shkenca po pyet edhe: “Çfarë i ndodhi këtij organizmi kur ai ishte fëmijë?”
Obeziteti, alkooli dhe metabolizmi
Edhe metabolizmi po hyn gjithnjë e më shumë në këtë histori. Studimet kanë gjetur lidhje mes kancerit kolorektal me fillim të hershëm dhe faktorëve si madhësia e trupit, konsumi i alkoolit, nivelet e insulinës dhe obeziteti.
Kjo nuk do të thotë se çdo person mbipeshë do të sëmuret nga kanceri, as se çdo person i dobët është i mbrojtur. Kanceri është një sëmundje shumë më komplekse se kaq. Gjenetika, biologjia e tumorit, sistemi imunitar, ekspozimet mjedisore, infeksionet, ushqyerja dhe faktorë të tjerë mund të ndërthuren në mënyra që ende nuk i kuptojmë plotësisht.
Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse kërkimi shkencor vazhdon.
Një paradoks i kohëve moderne
Ka edhe një paradoks.
Në disa vende kemi diagnostikim më të mirë, ekzaminime më të shumta dhe regjistra shëndetësorë shumë më të saktë. Pra, një pjesë e rritjes së rasteve mund të lidhet me faktin se sot zbulojmë më shumë tumore që dikur mund të mbeteshin të padiagnostikuara.
Por kjo nuk e shpjegon gjithçka.
Studimet e fundit vazhdojnë të tregojnë rritje reale të incidencës për disa tumore në moshat e reja. Një analizë e të dhënave amerikane deri në vitin 2023, për shembull, gjeti rritje të vazhdueshme për disa lloje kanceri te personat nën 50 vjeç, ndërsa tendencat ndryshonin ndjeshëm nga një tumor te tjetri.
Prandaj është e gabuar të flitet për një “epidemi të vetme të kancerit te të rinjtë”. Ka shumë epidemi të vogla brenda një panorame të madhe.
Çfarë duhet të bëjë një 40-vjeçar?
Jo të jetojë me frikën e kancerit. Por as të mendojë se mosha e re është një mburojë.
Parandalimi mbetet një nga armët më të fuqishme: mos pirja e duhanit, kufizimi i alkoolit, aktiviteti fizik, një peshë e shëndetshme dhe ushqyerja e ekuilibruar ulin rrezikun për një sërë sëmundjesh, përfshirë disa forma kanceri.
Por ka edhe një gjë tjetër po aq të rëndësishme: të mos injorohen simptomat e pazakonta dhe të vazhdueshme. Ndryshimet e pashpjegueshme në jashtëqitje, gjakderdhja, humbja e pashpjegueshme e peshës, një masë e re, lodhja e pazakontë apo simptoma të tjera që vazhdojnë duhet të vlerësohen nga mjeku. Nuk do të thotë se kemi kancer. Do të thotë se nuk duhet të bëjmë sikur trupi nuk po na flet.
Alarmi nuk është për panik
Në vitin 2026, mesazhi i shkencës nuk është se “të rinjtë po vdesin nga kanceri”. Ky do të ishte një përfundim i ekzagjeruar.
Mesazhi është më serioz dhe më i dobishëm: disa lloje kanceri po shfaqen më shpesh para moshës 50 vjeç dhe shkenca ende nuk i ka shpjeguar plotësisht arsyet.
Prandaj nuk mjafton t’ua atribuojmë gjithçka hamburgerëve, alkoolit, telefonit apo stresit. Këta faktorë mund të kenë rol, por tabloja është më e ndërlikuar. Vetë IARC po investon në kërkime shumëvjeçare për të identifikuar faktorë të rinj biologjikë dhe mjedisorë që mund të shpjegojnë këtë ndryshim.
Dhe ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është pse një 45-vjeçar u sëmur.
Është kjo: çfarë po ndryshon në mënyrën se si jetojmë që po e shtyn disa sëmundje të moshës së madhe drejt moshave më të reja?
Përgjigjja mund të na tregojë jo vetëm si ta trajtojmë kancerin, por edhe si ta parandalojmë atë përpara se të shfaqet.
Përgatiti për botim: Leonard Veizi