Kush ishte në të vërtetë Mbreti Artur? A ishte një personazh historik real, një udhëheqës ushtarak i Britanisë së lashtë, apo thjesht një figurë mitike e lindur nga nevoja për heronj në kohë të errëta? Kjo pyetje ka magjepsur historianët, arkeologët dhe studiuesit e letërsisë për më shumë se një mijë vjet dhe, pavarësisht përpjekjeve të shumta, përgjigjja mbetet ende e paqartë.
Një figurë pa dokumente bashkëkohore
Problemi kryesor në kërkimin e Mbretit Artur është mungesa e burimeve të shkruara bashkëkohore me jetën e tij të supozuar. Sipas traditës, Arturi mendohet të ketë jetuar në fund të shekullit V dhe fillim të shekullit VI pas Krishtit, një periudhë e trazuar që pasoi largimin e administratës romake nga Britania në vitin 410. Ishte një epokë kaosi, pushtimesh dhe luftërash kundër saksonëve, ku shumë ngjarje nuk u dokumentuan fare ose u transmetuan vetëm gojarisht.
Asnjë mbishkrim, kronikë apo dokument zyrtar i asaj kohe nuk përmend drejtpërdrejt një mbret me emrin Artur. Kjo heshtje e burimeve ka bërë që disa historianë të dyshojnë në ekzistencën e tij reale, ndërsa të tjerë sugjerojnë se ai mund të ketë qenë një figurë e rëndësishme, por jo domosdoshmërisht një mbret.
Përmendjet e para: Arturi si luftëtar
Përmendja më e hershme e emrit Artur gjendet në Historia Brittonum, një tekst i shkruar në shekullin IX, zakonisht i atribuar Nennius-it. Ky burim nuk e quan Arturin mbret, por e përshkruan si një dux bellorum, pra një komandant ushtarak. Sipas këtij rrëfimi, Arturi udhëhoqi britanët në dymbëdhjetë beteja kundër saksonëve pushtues, duke kulmuar me betejën e famshme të Malit Badon, ku ai thuhet se vrau qindra armiq me dorën e tij.
Ky përshkrim sugjeron se Arturi mund të ketë qenë një lider karizmatik, një figurë reale që u dallua në luftë, por që me kalimin e kohës u idealizua dhe u ngrit në nivelin e një mbreti legjendar.
Nga Britania në Evropë: lindja e një legjende globale
Interesante është se tregimet për Arturin nuk u kufizuan vetëm në Britani. Legjenda të ngjashme qarkulluan në Irlandë, në Normandi – ku emri i tij shfaqet në tekste që datojnë rreth vitit 1050 – dhe madje edhe në Itali. Një dëshmi e jashtëzakonshme është basorelievi në Katedralen e Modenës, i datuar rreth vitit 1100, i cili paraqet Arturin dhe kalorësit e tij duke shpëtuar Mbretëreshën Guinevere nga banditët. Ky konsiderohet përfaqësimi më i hershëm artistik i Mbretit Artur dhe tregon se miti i tij ishte tashmë i përhapur në të gjithë Evropën.
Geoffrey i Monmouth dhe ndërtimi i mitit
Figura e Arturit, ashtu siç e njohim sot, u formësua kryesisht në vitin 1136, me veprën Historia e Mbretërve të Britanisë, të shkruar nga Geoffrey i Monmouth-it. Pikërisht këtu Arturi shfaqet si mbret i madh, pushtues, ligjvënës dhe figurë pothuajse mitologjike. Në këtë vepër marrin formë edhe personazhe si Merlini, Uther Pendragon dhe profecitë që do të ushqenin imagjinatën evropiane për shekuj.
Më vonë, në vitin 1485, Sir Thomas Malory i dha legjendës formën e saj përfundimtare me veprën Vdekja e Arturit. Këtu u konsoliduan elementët më të njohur të ciklit arturian: Tavolina e Rrumbullakët, Lanceloti, Kameloti dhe kërkimi i Graalit të Shenjtë. Që nga ky moment, Arturi ishte më shumë një mit letrar sesa një figurë historike.
Arkeologjia dhe shpresat për prova
Edhe arkeologjia ka tentuar të hedhë dritë mbi këtë mister, por rezultatet kanë qenë të kufizuara. Një nga zbulimet më të debatuara u bë në vitin 1998 pranë Tintagel-it, në Cornwall – vend që tradita e lidh me lindjen e Arturit. U gjet një pllakë guri e shekullit VI me një mbishkrim në latinishten vulgare: “Pater Coliaviificit Artognov”. Sipas gjuhëtarit Charles Thomas, kjo mund të përkthehet si: “Artognov, babai i një pasardhësi të Koll-it, e ndërtoi këtë vend”.
Edhe pse emri “Artognov” nuk është saktësisht “Artur”, ngjashmëria ka ndezur debate të shumta. Për disa studiues, kjo është një dëshmi indirekte që tregon ekzistencën e një figure reale që mund të ketë shërbyer si frymëzim për legjendën. Për të tjerë, është thjesht një rastësi gjuhësore.
Midis historisë dhe mitit
Sot, shumica e historianëve priren të besojnë se Mbreti Artur, nëse ka ekzistuar, nuk ishte mbreti madhështor i legjendave, por ndoshta një udhëheqës ushtarak britan, ose edhe një bashkim i disa figurave historike të ndryshme, të shkrira në një personazh të vetëm nga tradita gojore dhe letërsia mesjetare.
Megjithatë, pavarësisht mungesës së provave përfundimtare, Mbreti Artur vazhdon të jetojë. Jo si një fakt i ftohtë historik, por si simbol i drejtësisë, unitetit dhe shpresës në kohë të errëta. Dhe ndoshta pikërisht ky është sekreti i pavdekësisë së tij: jo se kush ishte realisht, por çfarë përfaqëson ende sot.
*Përgatiti: L. Veizi/ Mbështetur mbi një shkrim të botuar në: focus.it/.