Një qasje e re shkencore e sheh mendjen njerëzore jo si diçka të shkëputur nga natyra, por si rezultat të drejtpërdrejtë të evolucionit. Studiuesit paralajmërojnë se mënyra moderne e jetesës mund të jetë duke krijuar një “mospërputhje evolucionare” me nevojat biologjike të trurit dhe mendjes.
“Njerëzimi po përjeton një krizë të madhe të shëndetit mendor.” Ky është paralajmërimi i Richard Davidson, themelues dhe drejtor i Qendrës për Mendje të Shëndetshme në Universitetin e Wisconsin-Madison.
Por përtej rritjes së ankthit, depresionit, vetmisë dhe lodhjes psikologjike, një pyetje më themelore po fiton vëmendje në shkencë: A e kemi harruar origjinën evolucionare të mendjes njerëzore?
Më shumë se 150 vjet pas publikimit të “Mbi Origjinën e Specieve” të Charles Darwin, evolucioni është bërë një nga shtyllat e shkencës moderne. Ai përdoret për të shpjeguar përshtatjen e specieve, sëmundjet, ekologjinë dhe sjelljen.
Megjithatë, kur bëhet fjalë për mendjen, vetëdijen dhe identitetin, ideja se edhe këto janë produkte të evolucionit vazhdon të hasë rezistencë.
Mendja nuk është e shkëputur nga natyra
Për shekuj, një pjesë e mendimit perëndimor e ka trajtuar mendjen si diçka të veçantë nga bota fizike. Nga dualizmi i Dekartit te konceptimet filozofike të Kantit, mendja njerëzore është vendosur shpesh në një kategori të veçantë.
Kjo ka ndikuar edhe në mënyrën se si është zhvilluar psikologjia: vëmendja është përqendruar te njohja, simbolet dhe funksionet mendore, ndërsa lidhja e tyre me evolucionin biologjik ka marrë më pak vëmendje. Por shkenca bashkëkohore po e sfidon gjithnjë e më shumë këtë ndarje.
Qelizat reagojnë ndaj informacionit dhe mjedisit. Organizmat përshtaten vazhdimisht. Truri përpunon sinjale dhe parashikon ndryshimet në mjedis. Edhe sjelljet komplekse shfaqen në forma të ndryshme në botën e gjallë.
Në këtë këndvështrim, mendja njerëzore nuk është një përjashtim nga natyra. Ajo është një rezultat kompleks i saj.
Katër dimensione të mendjes evolucionare
Një perspektivë evolucionare sjell në vëmendje disa elemente themelore.
Së pari, perceptimi është përshtatje biologjike. Shqisat tona nuk janë thjesht kamera pasive që regjistrojnë botën. Ato filtrojnë dhe interpretojnë informacionin në mënyrë aktive, bazuar në një histori të gjatë evolucionare.
Së dyti, vetëdija është relacionale. Përvoja njerëzore nuk krijohet vetëm nga truri, por nga ndërveprimi i vazhdueshëm mes trupit, trurit, mjedisit dhe marrëdhënieve shoqërore.
Së treti, identiteti është dinamik. Ajo që quajmë “vetja” nuk është domosdoshmërisht një strukturë e pandryshueshme, por një model që zhvillohet dhe ndryshon përmes përvojës.
Së katërti, të menduarit simbolik është një zhvillim relativisht i vonshëm. Gjuha, abstraksioni, planifikimi dhe imagjinata mund të shihen si zgjerime të aftësive më të hershme të organizmave për të perceptuar, reaguar dhe përshtatur.
A po jetojmë kundër biologjisë sonë?
Këtu argumenti evolucionar merr një dimension të drejtpërdrejtë shëndetësor.
Nëse mendja është formuar për miliona vjet përmes ndërveprimit me natyrën, lëvizjen, shqisat dhe marrëdhëniet shoqërore, atëherë mënyra moderne e jetesës mund të jetë duke krijuar një hendek mes asaj që trupi dhe mendja kanë evoluar të kërkojnë dhe asaj që shoqëria moderne u ofron.
Pjesën më të madhe të kohës e kalojmë brenda ndërtesave dhe para ekraneve. Lëvizim më pak, kemi më pak kontakt të drejtpërdrejtë me natyrën dhe përballemi me një sasi të jashtëzakonshme informacioni.
Ndërkohë, marrëdhëniet sociale gjithnjë e më shumë ndërmjetësohen nga teknologjia dhe vëmendja shpërndahet mes një numri të madh stimujsh.
Kjo mund të përshkruhet si një “mospërputhje evolucionare”: një situatë ku mjedisi modern ndryshon shumë më shpejt sesa sistemet biologjike me të cilat është përshtatur mendja njerëzore.
Kriza e shëndetit mendor si problem ekologjik dhe shoqëror
Në këtë këndvështrim, ankthi, depresioni, vetmia, lodhja kronike psikologjike dhe fragmentimi i vëmendjes nuk duhen parë vetëm si probleme individuale.
Ato mund të jenë edhe sinjale të një shkëputjeje më të gjerë nga kushtet që mbështesin mirëqenien njerëzore.
Kjo nuk do të thotë se çdo problem i shëndetit mendor shkaktohet nga mënyra moderne e jetesës apo se trajtimet psikologjike dhe mjekësore janë të panevojshme. Përkundrazi, perspektiva evolucionare mund të plotësojë mënyrat ekzistuese të të kuptuarit dhe trajtimit të këtyre problemeve.
Ajo ngre një pyetje tjetër: A duhet që parandalimi i problemeve të shëndetit mendor të fillojë edhe me mënyrën se si ndërtojmë mjediset ku jetojmë?
Tre forma të “rikthimit” të përshtatjes
Një qasje e tillë vendos theksin te tri fusha.
Përshtatja ekologjike përfshin kontaktin me natyrën, lëvizjen, përvojën shqisore dhe një ritëm më të përshtatshëm jetese.
Përshtatja relacionale lidhet me marrëdhëniet e shëndetshme, empatinë, bashkëpunimin dhe ndjenjën e përkatësisë.
Përshtatja njohëse përfshin aftësinë për të kuptuar modelet tona të të menduarit, për të njohur emocionet dhe për të reflektuar mbi mënyrën se si ndërtojmë përvojën tonë.
Sipas kësaj qasjeje, këto nuk duhet të konsiderohen thjesht si teknika mirëqenieje. Ato lidhen me kushtet biologjike dhe shoqërore në të cilat mendja njerëzore është zhvilluar.
Paradoksi njerëzor
Këtu shfaqet edhe një nga paradokset më të mëdha të species sonë.
Inteligjenca simbolike na ka dhënë aftësi të jashtëzakonshme: gjuhën, shkencën, artin, teknologjinë, planifikimin afatgjatë dhe bashkëpunimin në shkallë të gjerë.
Por e njëjta aftësi për abstraksion mund të na largojë nga përvoja e drejtpërdrejtë, nga natyra dhe nga marrëdhëniet njerëzore.
Sa më shumë aftësi kemi për të ndërtuar botë virtuale dhe abstrakte, aq më e rëndësishme bëhet pyetja nëse po humbasim kontaktin me botën biologjike që na ka formuar.
Një pyetje për të ardhmen
Të kuptuarit e mendjes si pjesë të evolucionit nuk e zvogëlon veçantinë njerëzore. Përkundrazi, ai e vendos njeriun brenda vazhdimësisë së jetës.
Nëse shëndeti mendor ka rrënjë biologjike, sociale dhe ekologjike, atëherë lufta kundër krizës së shëndetit mendor nuk mund të kufizohet vetëm te trajtimi i individit pasi problemi shfaqet.
Ajo kërkon gjithashtu të mendojmë për mënyrën se si jetojmë, punojmë, ndërtojmë qytetet, përdorim teknologjinë dhe krijojmë marrëdhënie.
Në fund, pyetja mbetet e hapur:
A mund ta kapërcejmë krizën masive të shëndetit mendor pa e parë veten si pjesë të evolucionit të inteligjencës së gjallë?
Ndoshta përgjigjja nis pikërisht aty ku nis edhe evolucioni: te marrëdhënia jonë me trupin, mjedisin, të tjerët dhe botën e gjallë./ CNA
Marre nga Psychology Today/kb