-Më 20 dhjetori të vitit 1900 u nda nga jeta Naim Frashëri, patriot, poet dhe shkrimtar shqiptar-
Nga Leonard Veizi
Kur muzgu i shekullit XIX përshkonte Ballkanin e trazuar si një hije e rëndë, një zë i ëmbël e i fuqishëm shpërthente si dritë mes errësirës së gjatë. Nuk ishte bubullima e armëve që tërhiqte vëmendjen, por fëshfërima magjike e penës së Naim Frashërit, që me vargjet e saj po çante heshtjen shekullore dhe po ndizte flakën e ndërgjegjes së fjetur të një populli të lashtë. Ai nuk thërriste luftë në fushën e betejave; ai luftonte me fjalën, dhe secili varg i tij ishte një shqelm mbi murin e gjumit të gjatë të kombit.
Në mes tuaj kam qëndruar/ E jam duke përvëluar,
Që t’u ap pakëzë dritë,/ Natënë t’ua bënj ditë.
Ai nuk shkroi me bojë, por me dritën e shpirtit të tij që digjej si kandil, duke u tretur ngadalë për t’i dhënë dritë udhës së Shqipërisë. Naimi ishte profeti që nuk kërkoi tempuj, por e ndërtoi altarin e lirisë në çdo fjalë shqipe, në çdo mal e në çdo rrjedhë lumi të atdheut që e donte deri në vetëmohim.
Misioni i “Fjalëve të Qiririt”
Në vitin 1900, kur Naimi mbylli sytë, ai la pas një pasuri që nuk matet me ar, por me identitet. Ai e kuptoi se pa gjuhë nuk ka komb, prandaj e ktheu shqipen në një gjuhë hyjnore.
Do të tretem, të kullohem,/Të digjem, të përvëlohem,
Që t’u ndrinj mir’ e të shihni,/ Njëri-tjatërin të njihni.
Panteizmi Naimian
Naimi pa zotin te natyra dhe te njeriu shqiptar. Duke kënduar për “Bagëti e Bujqësi”, ai nuk po përshkruante thjesht fshatin, por po i jepte dinjitet tokës arbërore, duke i thënë çdo shqiptari se parajsa e tij fillonte te pragu i shtëpisë.
O malet’ e Shqipërisë e ju o lisat’ e gjatë!
Fushat e gjëra me lule, q’u kam ndër mënt dit’ e natë!
Frashëllinjtë, truri i Rilindjes
Naimi nuk ishte vetëm. Bashkë me vëllezërit e tij, Abdylin (diplomatin e hekurt) dhe Samiun (dijetarin enciklopedist), ai formoi një “trinitet” që udhëhoqi kombin. Ndërsa Abdyli mbronte kufijtë me diplomaci, Naimi i mbrujti shqiptarët me dashurinë për letrat. Punësimi i tij në komisionin e censurës në Stamboll ishte një “mburojë” strategjike që i lejoi të kalonte libra dhe ide që ndezën flakën e kryengritjeve të mëvonshme.
“Lulet e Verës” dhe etika kombëtare
Vepra e Naimit ishte një kod moral. Ai predikoi tolerancën fetare, vëllazërinë dhe arsimimin e gruas.
Për Shqipërinë/ Ditët e mira/ Paskëtaj vijnë,
shkoi errësira;/ lum kush do të rronjë,/ ta shohë zonjë!
Testamenti politik
Përmes poemës epike “Histori e Skënderbeut”, ai riktheu në kujtesë heroin kombëtar, duke krijuar një simbol uniteti rreth të cilit shqiptarët mund të bashkoheshin pavarësisht besimit.
Gjuha jonë sa e mirë!/ Sa e ëmbël! Sa e gjerë!
Sa e lehtë! Sa e lirë!/ Sa e bukur! Sa e vlerë!
Teqeja në histori
Naim Frashëri mbetet i vetmi shkrimtar që gëzon titullin “Naimi ynë”. Ai nuk i përket një rryme letrare, por është vetë institucioni i parë i kulturës shqiptare. Edhe pse vdiq në mërgim – në Stamboll, – amaneti i tij ishte gjithmonë Shqipëria, ku eshtrat e tij u kthyen si triumfator në vitin 1937.
Shqipëri, o jetëgjatë,/ ty të kemi mëmë e atë
dhe për ty do të luftojmë/ gjersa të të trashëgojmë.
Zëri që nuk heshti
Sot, kur lexojmë vargjet e tij, nuk dëgjojmë thjesht poezi, por rrahjet e zemrës së një kombi. Naim Frashëri na la trashëgim mesazhin se: “Ti Shqipëri më jep nder, më jep emrin shqiptar”. Ai mbetet portreti i përjetshëm i shqiptarit që e di se pa dije dhe pa dashuri, nuk mund të ketë liri.
O Atdhe! Më je i dashur sa më s’ka/ Më je nënë, më je motër, më je vlla.
Nga ç’ka rrotull më i shtrenjti ti më je,/ Je më i miri nga çdo gjë që ka ky dhé.