Nga Albert Vataj
Në 63-vjetorin e vrasjes së presidentit Xhon F. Kenedi, 22 nëntor 1963 – 22 nëntor 2026.
Në ditarin e saj të 22 nëntorit 1963, amerikania Eleanor Wormley Perrin shënoi se ishte duke ngrënë drekë kur dëgjoi në televizor se presidentin e kishin qëlluar.
Pjesën tjetër të ditës e kaloi duke ndjekur lajmet. Një shënim i thjeshtë, pothuajse shtëpiak, që na ndihmon të kuptojmë përse, për dekada me radhë, sa herë përmendej vrasja e Kenedit, amerikanët i bënin njëri-tjetrit të njëjtën pyetje.
«Ku ishe kur e more vesh?»
Secili kishte për të treguar diçka nga jeta e vet në çastin kur i mbërriti lajmi nga Dallasi.
Ishte e premte, 22 nëntor 1963.
Rreth orës 12:30, sipas kohës vendore, autokolona presidenciale po kalonte nëpër sheshin Dealey, në Dallas të Teksasit. Xhon F. Kenedi udhëtonte në një makinë të hapur, përkrah bashkëshortes, Zhaklinës. Njerëzit kishin dalë përgjatë rrugës për ta përshëndetur.
Aty u dëgjuan të shtënat.
Presidenti u plagos për vdekje.
U plagos edhe guvernatori i Teksasit, Xhon Konëlli, i cili udhëtonte në të njëjtën makinë dhe mbijetoi.
Autokolona u nis drejt spitalit Parkland. Në orën 13:00, mjekët e shpallën presidentin të vdekur.
Kenedi ishte 46 vjeç. Kishte kaluar më pak se tre vjet në Shtëpinë e Bardhë.
Pas Abraham Linkolnit, Xhejms Garfildit dhe Uilliam Makinlit, ai u bë presidenti i katërt amerikan që humbte jetën në një atentat dhe i teti që vdiste gjatë mandatit. Për ata që e kishin parë të hynte aq i ri në Shtëpinë e Bardhë, me Zhaklinën dhe fëmijët e vegjël, ishte e vështirë të pajtonin dy pamje të së njëjtës ditë.
Atë mëngjes çifti presidencial kishte mbërritur në Dallas mes përshëndetjeve.
Pasdite, Zhaklina po kthehej në Uashington me trupin e të shoqit.
Një betim në bordin e avionit presidencial
Frikës së atyre orëve i jepte peshë edhe koha kur ndodhi atentati. Bota ishte në Luftën e Ftohtë.
Vetëm një vit më parë, gjatë krizës së raketave në Kubë, amerikanët kishin pritur të mësonin nëse përballja me Bashkimin Sovjetik do të përfundonte në luftë bërthamore.
Tani presidenti ishte vrarë në mes të ditës dhe, në orët e para, askush nuk mund t’u jepte përgjigje të sigurt atyre që pyesnin nëse pas të shtënave në Dallas fshihej një sulm më i gjerë.
Në orën 14:38, përpara se avioni presidencial Air Force One të ngrihej nga Dallasi, Lindon B. Xhonsoni bëri betimin si presidenti i 36-të i Shteteve të Bashkuara.
Pranë tij qëndronin e shoqja, Lady Bird, dhe Zhaklinë Kenedi, ende me kostumin që mbante në çastin e atentatit.

Fotografia e atij betimi ruan dy kohë njerëzore krejt të ndryshme brenda së njëjtës kabinë.
Për shtetin, kalimi i pushtetit duhej të kryhej menjëherë. Për gruan që qëndronte pranë presidentit të ri, sapo kishin kaluar një orë e tridhjetë e tetë minuta nga vdekja e të shoqit.
Katër ditë përpara ekranit
Lajmi hyri në shtëpi në kohën e drekës, ndërpreu orët e mësimit dhe i gjeti njerëzit në punë, larg familjeve të tyre.
Fëmijë të asaj kohe do të kujtonin edhe pas gjysmë shekulli se kush ua dha lajmin në dalje të shkollës.
Për katër ditë, nga e premtja e atentatit deri të hënën e funeralit, rrjetet televizive amerikane ndërprenë programacionin e zakonshëm. Njerëz që jetonin mijëra kilometra larg njëri-tjetrit prisnin të njëjtin njoftim dhe shihnin të njëjtat fytyra në ekranet bardhezi.
Televizioni po i jepte zisë kombëtare një përmasë që amerikanët s’e kishin përjetuar kurrë më parë.
Të dielën, më 24 nëntor, prej atyre ekraneve erdhi një tronditje e dytë.
Lee Harvey Oswald, i akuzuar për vrasjen e presidentit, po transferohej nga paraburgimi i policisë së Dallasit drejt burgut të qarkut. Në bodrumin e selisë së policisë, në prani të gazetarëve dhe përpara kamerave, e qëlloi Jack Ruby, pronar i një klubi nate në qytet. Miliona shikues e panë ngjarjen drejtpërdrejt.
Oswald vdiq në Parkland, në të njëjtin spital ku dy ditë më parë kishte vdekur Kenedi. Me vdekjen e tij u shua edhe mundësia që provat të shqyrtoheshin në një gjyq kundër tij. Më 1964, Komisioni Warren arriti në përfundimin se Oswald kishte vepruar i vetëm. Ky përfundim vijoi të debatohesh për dekada.
Po atë të diel, zemërimi që një pjesë e amerikanëve ndiente ndaj Dallasit arriti deri në një stadium të Klivlendit. Atje, Cleveland Browns prisnin Dallas Cowboys në një ndeshje futbolli amerikan. Liga kishte vendosur që ndeshjet të zhvilloheshin sipas kalendarit.
Gil Brandt, drejtues i ekipit të Dallasit, kujtonte vite më vonë një stadium me më pak spektatorë se zakonisht dhe vërshëllimat që pritën skuadrën e tij.
Për lojtarët, ato ishin orë të çuditshme. Kishin ardhur për një ndeshje dhe papritur u duhej të mbanin mbi supe zemërimin që ngjallte emri i qytetit të tyre.
Të hënën, më 25 nëntor, Kenedi u përcoll për në varrezat kombëtare të Arlingtonit.
Qindra mijëra njerëz kishin kaluar përpara arkivolit të tij në Kapitol. Udhëheqës të ardhur nga vende të ndryshme të botës ecën pas kortezhit. Por nga gjithë ai ceremonial, kujtesa ruajti sidomos një gjest që zgjati pak sekonda.
Jashtë katedrales, Xhon Kenedi i vogël ngriti dorën për të nderuar arkivolin e të atit.

Atë ditë mbushte tre vjeç.
Sot, 63 vjet më pas, data e Dallasit qëndron në kujtesën amerikane pranë 7 dhjetorit 1941, ditës së sulmit mbi Pearl Harbor, dhe 11 shtatorit 2001. Secila prej këtyre datave ka historinë e vet.
I lidh mënyra se si njerëzit mbajnë mend edhe gjërat më të zakonshme të asaj dite.
Një drekë e lënë përgjysmë.
Një shok shkolle që të ndal në rrugën për në shtëpi.
Zëri i folësit në televizor.
Prandaj pyetja “Ku ishe kur e more vesh?” mbeti ndoshta mënyra më njerëzore për të folur për Kenedin.
Përgjigjja fillonte gjithnjë larg Dallasit, pikërisht atje ku, për secilin, kishte mbërritur lajmi.
