Nga Leonard Veizi
Më 3 nëntor 1443, afër Nishit, gjatë një prej përplasjeve të fushatës osmane kundër forcave të krishtera të drejtuara nga Janosh Huniadi, ndodhi një ngjarje që do të kishte pasoja shumë më të mëdha sesa vetë rezultati i betejës. Gjergj Kastrioti, i njohur si Skënderbeu, vendosi të shkëputej nga ushtria e sulltan Muratit II dhe të kthehej në vendin e të parëve…
…Ai nuk ishte një dezertor i zakonshëm. Ishte një komandant i formuar në oborrin osman, që kishte shërbyer për vite me radhë në ushtrinë e Perandorisë dhe kishte fituar gradë e përvojë ushtarake. Pikërisht kjo e bënte vendimin e tij një akt me rëndësi të veçantë: ai e njihte nga brenda mekanizmin ushtarak të fuqisë që do të përpiqej ta ndalte.
Skënderbeu ishte larguar nga Arbëria që në fëmijëri, kur i ati, Gjon Kastrioti, e kishte dorëzuar te osmanët si peng politik, sipas praktikës së kohës. Në oborrin e sulltanit ishte edukuar, ishte konvertuar në fenë islame dhe kishte marrë emrin Iskender Bej, prej nga rrjedh emërtimi Skënderbe. Gjatë karrierës së tij kishte marrë pjesë në fushata të ndryshme ushtarake dhe ishte ngjitur në hierarkinë e administratës perandorake.
Por lidhja me vendin e origjinës nuk ishte shuar. Ndërsa ushtria osmane pësonte humbje në fushatën e vitit 1443, Skënderbeu pa një mundësi që mund të mos përsëritej. Tërheqja dhe çorganizimi i forcave osmane krijuan kushtet për të ndërmarrë një veprim që në rrethana të tjera do të ishte shumë më i rrezikshëm.
Sipas traditës historike, ai u shkëput nga ushtria bashkë me rreth 300 luftëtarë shqiptarë, mes tyre edhe nipi i tij, Hamza Kastrioti. Legjenda historike e këtij kthimi përmban edhe episodin e fermanit të falsifikuar të sulltanit: thuhet se Skënderbeu detyroi një sekretar osman t’i përgatiste një dokument me vulën perandorake, përmes të cilit paraqitej si i emëruar në drejtimin e kalasë së Krujës. Kjo manovër do t’i hapte rrugën marrjes së qytetit pa u përballur menjëherë me një ushtri të madhe osmane.
Më 28 nëntor 1443, Skënderbeu mbërriti në Krujë. Kalaja, që prej vitesh ndodhej nën kontrollin osman, kaloi në duart e tij. Flamuri i Kastriotëve, me shqiponjën dykrenore, u ngrit mbi muret e saj. Data do të merrte një domethënie të veçantë në historinë kombëtare shqiptare, pasi pikërisht 28 nëntori do të bëhej, shumë shekuj më vonë, edhe dita e shpalljes së Pavarësisë.
Por marrja e Krujës nuk ishte fundi i një udhëtimi. Ishte fillimi i një lufte.
Historia e 3 nëntorit 1443 nuk duhet parë vetëm si episodi romantik i një luftëtari që braktisi ushtrinë e sulltanit për t’u kthyer në atdhe. Ajo ishte një vendimmarrje politike dhe ushtarake, e ndërmarrë në një çast të favorshëm të historisë ballkanike. Skënderbeu nuk u kthye në një vend që e priste me një shtet të gatshëm dhe me një ushtri të organizuar. Ai u kthye në një hapësirë të copëtuar politikisht, ku princat kishin mosmarrëveshje, ndërsa kështjellat dhe zotërimet ishin nën presionin e vazhdueshëm osman.
Pikërisht këtu qëndron rëndësia e kthimit të tij: jo vetëm te akti i shkëputjes nga ushtria perandorake, por te përpjekja për t’i dhënë një drejtim të përbashkët një qëndrese që deri atëherë ishte e shpërndarë.