Nga Leonard Veizi
Gjeneral Messe dhe trupat nën komandën e tij hynë në Tiranë në mëngjesin e 8 prillit 1939. Me rënien e kryeqytetit, çdo gjë kishte përfunduar. Këmishat e Zeza, bersalierët, batalionet alpine, njësitë e motorizuara dhe tanket kishin përmbushur misionin: Shqipëria konsiderohej e pushtuar. Por ajo që ndodhi në ato 24 orë nuk ishte thjesht një marshim ushtarak. Ishte një operacion i përllogaritur me kujdes, i përgatitur në heshtje dhe i zbatuar me shpejtësi të ftohtë.
Fillimi i operacionit
Beteja për marrjen e territorit nisi në mëngjesin e 7 prillit. Kryqëzorë, anije luftarake dhe nëndetëse, nën drejtimin e gjeneralit Alfredo Guzzoni, iu afruan bregdetit shqiptar në Durrës. Nuk ishte një demonstrim force — ishte fillimi i një pushtimi të planifikuar.
Më herët, natën e 6 prillit, rreth 22 mijë trupa ishin nisur nga portet e jugut të Italisë. Uniformat, armatimi, logjistika — gjithçka ishte gati. Vendimi politik ishte marrë kohë më parë; Benito Mussolini kishte firmosur aktin, pjesa tjetër ishte thjesht zbatim teknik.
Në atë moment, Europa po rrëshqiste drejt luftës. Boshti Romë–Berlin–Tokio po konsolidohej dhe Shqipëria u bë një nga provat e para të forcës së tij në terren. Në bregdetin shqiptar, rezistenca nuk mungoi. Ushtarakë dhe vullnetarë u përballën me një makineri ushtarake të një niveli krejt tjetër. Avionët italianë fluturonin ulët, duke goditur pozicionet mbrojtëse, ndërsa në det, flota siguronte epërsi absolute.
Rezistenca dhe forcat
Mes atyre që rezistuan spikatën emra si Mujo Ulqinaku dhe Hamit Dollani. Mbi ta, në hierarki, qëndronte major Abaz Kupi. Ishte një qëndresë e fragmentuar, por e drejtpërdrejtë dhe, mbi të gjitha, e pabarabartë.
Flota italiane përfshinte luftanijet e rënda “Giulio Cesare” dhe “Conte di Cavour”, kryqëzorë, destrojerë dhe anije transporti. “Miraglia” mbante tanket, ndërsa “Quarnaro” ishte pjesë e skuadrës operacionale. Shifrat dëshmonin për një operacion përmasash të mëdha — jo për një ndërhyrje simbolike.
Katër kolonat e pushtimit
Sipas të dhënave operative, trupat italiane u ndanë në katër grupe zbarkimi: në Vlorë, Durrës, Shëngjin dhe Sarandë. Plani ishte i qartë: katër drejtime, katër objektiva kryesorë.
-Veri: Kolonel Scattini drejt Shëngjinit dhe Shkodrës.
-Qendër (Aksi vendimtar): Gjeneral Messe nga Durrësi drejt Tiranës.
-Jugperëndim: Kolonel Bernardi nga Vlora drejt Fierit.
-Jug: Kolonel Carasi nga Saranda drejt Gjirokastrës.
Çdo kolonë kishte përbërje të plotë: bersalierë, këmbësori, tanke të lehta, artileri dhe mbështetje kundërajrore. Nuk kishte hapësirë për improvizim. Anija e parë që iu afrua bankinës së Durrësit ishte kaçiatorpedinieri “Lupo”. Aty u përqendrua edhe rezistenca më e fortë shqiptare. Për disa orë, përplasja ishte e ashpër, por balanca e forcave ishte e paracaktuar.
Shifrat dhe realiteti
Planet fillestare italiane parashikonin një forcë prej 50 mijë trupash, 51 njësish detare dhe rreth 400 avionësh. Ndonëse në terren zbarkuan rreth 22 mijë, ato mjaftuan. Brenda 5 orësh ra Durrësi, 24 orë më vonë Tirana.
Ky dosier mbështetet në kujtimet e pjesëmarrësve në Luftën Nacionalçlirimtare dhe kronikat e kohës. Ndonëse shifrat mbeten shpesh kontradiktore, një gjë është e sigurt: 7 prilli 1939 nuk ishte një incident i papritur, por një operacion i mirëmenduar ku Shqipëria ishte objektivi i parë i radhës.
Dëshmorët e 7 prillit 1939:
Mujo Ulqinaku (Hero i Popullit)
Hamit Dollani
Haxhi Tabaku
Isak Metalla (Metaliaj)
Ismail Reçi
Hysen Kalçi
Ramazan Lezha
Ibrahim Osmani
Hamit Veshko
Mitro Dhimërtika
Tonç Toma
Zenel Blana
Dëshmi nga terreni dhe kujtesa historike
Tre rrëfime — nga historiani Xhemil Frashëri, i mbijetuari i kampeve të përqëndrimit Ylli Poloska dhe ish-ushtaraku i lartë Sherbet Karuli — japin një panoramë të plotë të asaj dite.
-Xhemil Frashëri thekson se rezistenca në Durrës shkaktoi një vonesë të papritur që irritoi Mussolinin. Sipas ditarit të Galeazzo Cianos, ky pengim rrezikonte manovrën politike për një pushtim “blitz”.
–Ylli Poloska zhvendos vëmendjen te aspekti moral: largimi i mbretit Zog dhe ndjenja e braktisjes. Megjithatë, ai nënvizon se reagimi popullor ishte real dhe i shtrirë në pikat kyçe të zbarkimit.
–Sherbet Karuli vë në dukje se barra e mbrojtjes ra mbi një numër të vogël ushtarakësh dhe vullnetarësh, pasi strukturat drejtuese shtetërore ishin paralizuar ose ishin larguar.
Në të tre dëshmitë, pavarësisht mospërputhjeve në shifra, konfirmohet një e vërtetë: 7 prilli nuk ishte një “shëtitje” pa rezistencë. Ishte një përplasje ku qëndresa spontane arriti, në disa raste, të prishë ritmin e makinerisë fashiste.
