Romani ku fjalia e famshme e barazisë deformohet në: “Të gjitha kafshët janë të barabarta, por disa kafshë janë më të barabarta se të tjerat.”
Nga Leonard Veizi
Më 17 gusht 1945 u botua për herë të parë “Ferma e kafshëve” ose siç njihet në orgjinal “Animal Farm), novela e famshme e shkrimtarit britanik Xhorxh Oruell. Në pamje të parë, është një histori e thjeshtë për kafshët e një ferme që revoltohen kundër pronarit të tyre njerëzor. Në të vërtetë, është një nga alegoritë më të fuqishme politike të shekullit XX, një libër për revolucionin, pushtetin, propagandën dhe mënyrën se si një ideal për barazi mund të shndërrohet në një sistem të ri shtypjeje…
…Oruelli e shkroi veprën gjatë viteve të Luftës së Dytë Botërore, duke u nisur veçanërisht nga përvoja e tij politike dhe nga zhgënjimi me mënyrën se si revolucioni sovjetik ishte shndërruar nën Stalinin në një diktaturë. Por madhështia e librit qëndron pikërisht këtu: “Ferma e kafshëve” nuk është vetëm një sulm ndaj një regjimi të caktuar. Është një paralajmërim për çdo pushtet që pretendon se sundon në emër të barazisë, ndërsa në të vërtetë kërkon bindje absolute.
Në fermën e zotit Xhons, kafshët jetojnë në kushte të këqija. Plaku Major, një derr i moshuar dhe i respektuar, u flet për një botë tjetër: një botë ku kafshët nuk do të shfrytëzohen më nga njeriu dhe ku frytet e punës së tyre do t’u përkasin vetë atyre.
Ideja është e thjeshtë dhe bindëse: të gjithë duhet të jenë të barabartë.
Kafshët revoltohen, dëbojnë pronarin dhe marrin kontrollin e fermës. Në fillim duket sikur revolucioni ka triumfuar. Krijohet një sistem i ri dhe në mur shkruhet parimi themelor:
“Të gjitha kafshët janë të barabarta.”
Por pushteti ka një sëmundje të vjetër: ai të ndryshon sapo e ke në dorë.
Derrat, të cilët janë kafshët më të zgjuara të fermës, marrin drejtimin. Mes tyre dalin në pah Napoleoni dhe Snobolli. Ata përfaqësojnë dy mënyra të ndryshme të konceptimit të revolucionit dhe të pushtetit. Përplasja e tyre përfundon me dëbimin e Snobollit nga ferma dhe marrjen e pushtetit absolut nga Napoleoni.
Kështu fillon pjesa më e errët e romanit.
Napoleoni nuk e shfuqizon menjëherë revolucionin. Ai bën diçka shumë më të zgjuar: e ndryshon kuptimin e tij. Qeni i bindur, frika, propaganda dhe kontrolli i informacionit bëhen instrumentet e regjimit të ri. Derrat fillojnë të jetojnë më mirë se kafshët e tjera. Pastaj fillojnë të përdorin privilegjet që dikur i kishin dënuar te njerëzit.
Kafshët punojnë gjithnjë e më shumë, ndërsa udhëheqësit hanë më mirë.
Dhe kur dikush pyet se çfarë po ndodh, propaganda i bind se kujtesa e tyre është e gabuar.
Kjo është një prej goditjeve më të forta të Oruellit: diktatura nuk ka nevojë vetëm të kontrollojë të tashmen; ajo duhet të kontrollojë edhe të shkuarën.
Nëse njerëzit nuk kujtojnë se si ishte dje, atëherë pushteti mund t’u tregojë se si ka qenë dje. Kështu, parimet ndryshojnë pak nga pak. Në fund, fjalia e famshme e barazisë deformohet në: “Të gjitha kafshët janë të barabarta, por disa kafshë janë më të barabarta se të tjerat.”
Është një absurditet gjuhësor, por pikërisht për këtë arsye është aq i frikshëm. Sepse diktatura shpesh nuk e heq fjalën “barazi”. E mban atë në pankartë, në fjalime dhe në dokumente. Thjesht i jep një kuptim tjetër.
Oruelli dhe Stalini
“Ferma e kafshëve” është ndërtuar si një alegori e Revolucionit Rus dhe zhvillimeve që pasuan. Napoleoni lidhet qartësisht me Josif Stalinin, ndërsa Snobolli me Leon Trockin. Revolucioni i kafshëve pasqyron Revolucionin e Tetorit; dëbimi i Snobollit kujton përjashtimin e Trockit; spastrimet, gjyqet dhe ekzekutimet e kafshëve pasqyrojnë terrorin politik të viteve të Stalinit.
Por Oruelli nuk shkroi një tekst të thatë politik. Ai zgjodhi kafshët. Dhe pikërisht këtu qëndron fuqia e tij letrare.
Një derr, një kalë, një gomar apo një qen mund të thotë gjëra që në një roman politik do të dukeshin si tezë. Këtu ato bëhen pjesë e një përralle. Lexuesi qesh, pastaj shqetësohet, dhe në fund kupton se ka lexuar një histori shumë më njerëzore nga sa dukej.
Bokseri, kali punëtor, është një nga figurat më tragjike. Motoja e tij është: “Do të punoj edhe më shumë.” Kur forcohet me vështirësitë, ai nuk e vë në dyshim sistemin. Ai beson se puna dhe besnikëria do ta shpëtojnë. Por kur nuk i nevojitet më, regjimi e braktis.
Bokseri është njeriu ideal për çdo diktaturë: punon, bindet, beson dhe nuk pyet.
Ndërsa Skuileri, zëdhënësi i Napoleonit, është mjeshtri i propagandës. Ai di t’i shpjegojë çdo dështim si fitore dhe çdo privilegj të udhëheqësve si një sakrificë të domosdoshme për të mirën e përbashkët.
Kështu Oruelli prek një mekanizëm që nuk i përket vetëm shekullit XX: pushteti fillon të sundojë vërtet atëherë kur arrin t’i bindë njerëzit se ajo që shohin me sytë e tyre nuk është e vërtetë.
Pse mbetet aktual Oruelli?
“Ferma e kafshëve” u botua në vitin 1945, por pyetjet e saj nuk kanë dalë nga moda.
Çfarë ndodh me një revolucion pasi triumfon?
Kush e kontrollon pushtetin?
Kush shkruan historinë?
Çfarë ndodh kur propaganda bëhet më e fortë se faktet?
Dhe mbi të gjitha: a mund të mbijetojë barazia kur disa njerëz – ose disa kafshë – marrin të drejtën të jenë mbi të tjerët?
Këto nuk janë pyetje vetëm për komunizmin sovjetik. Janë pyetje për natyrën e pushtetit.
Sepse Oruelli e kishte kuptuar një të vërtetë të hidhur: diktaturat nuk lindin gjithmonë duke shpallur se duan të jenë diktatura. Shpesh nisin me premtime të bukura. Premtojnë drejtësi, barazi, liri dhe një të ardhme më të mirë.
Pastaj vjen privilegji. Pastaj frika. Pastaj propaganda.
Dhe në fund vjen fjalia që përmbledh gjithë tragjedinë e fermës: disa janë bërë më të barabartë se të tjerët.
Një libër për çdo shoqëri që harron
Në Shqipëri, “Ferma e kafshëve” pati një fat të veçantë. Për një kohë të gjatë, vepra e Oruellit nuk mund të lexohej lirisht në kushtet e regjimit komunist. Arsyeja ishte e qartë: një libër që tregonte se si një revolucion mund të përfundojë në diktaturë, se si propaganda mund të falsifikojë të vërtetën dhe se si udhëheqësit mund të tradhtojnë idealet e fillimit, ishte shumë më tepër se një fabul me kafshë.
Ishte një pasqyrë.
Dhe diktaturat nuk i duan pasqyrat.
Sot “Ferma e kafshëve” lexohet si një klasik i letërsisë politike. Por ndoshta duhet lexuar edhe si një manual i kujdesit qytetar. Jo sepse na tregon se cili sistem është i përsosur – sepse asnjë sistem politik nuk është – por sepse na mëson të dyshojmë kur dikush kërkon pushtet të pakufizuar në emër të një ideali të pakundërshtueshëm.
Oruelli nuk kishte frikë vetëm nga diktatori.
Ai kishte frikë nga shoqëria që mësohet me diktatorin.
Dhe kjo është arsyeja pse, tetë dekada pas botimit të parë, “Ferma e kafshëve” vazhdon të jetë e bezdisshme. Sepse nuk na lejon të mendojmë se diktatura është gjithmonë diçka që u ndodh të tjerëve.
Ndonjëherë ajo fillon pikërisht aty ku të gjithë brohorasin për barazinë.
Dhe historia e fermës na kujton se, kur pushteti fillon të ndryshojë fjalët, të kontrollojë kujtesën dhe të shpallë disa njerëz më të barabartë se të tjerët, revolucioni mund të ketë përfunduar – por tirania sapo ka filluar.