Nga Leonard Veizi
Bota nuk është si ka qenë dhe nuk mund të jetë si ka qenë. Ajo ndryshon në vazhdimësi. Modelet ekonomike dhe shoqërore që funksiononin në një epokë shpesh bëhen të pamjaftueshme në tjetrën, sepse kushtet teknologjike, demografike dhe mjedisore transformohen vazhdimisht. Prandaj, çdo sistem që pretendon të kuptojë apo të rregullojë ekonominë duhet të jetë i aftë të përshtatet me ndryshimin, jo ta supozojë botën si një gjendje të ngrirë….
…Në vitin 1972, një ekip studiuesish të udhëhequr nga Donella dhe Dennis Meadows në MIT publikoi “The Limits to Growth” e cila në shqip vjen si “Kufijtë e Rritjes”, me porosi të Klubit të Romës. Për dekada u trajtua si fantazmë malthusiane, një ushtrim akademik që ekonomia mainstream zgjodhi ta injorojë sepse nuk i shkonte për shtat mitit të rritjes së përjetshme. Por ajo që atëherë dukej si spekulim, sot lexohet ndryshe. Raporti nuk u përpoq kurrë të parashikonte të ardhmen si një orakull. Ishte një eksperiment i ftohtë shkencor i ndërtuar mbi modelin kompjuterik World3, me një pyetje themelore: çfarë ndodh kur kërkon rritje eksponenciale ekonomike mbi një planet që nuk zgjerohet? Përgjigjja që nxori makina ishte e thjeshtë dhe brutale. Çdo sistem që tejkalon kapacitetin mbajtës të mjedisit ku jeton, herët a vonë shembet nga brenda. Jo për shkak të një meteori apo një lufte, por sepse vetë logjika e tij e çon drejt rraskapitjes.
Vërtetësia
Koha po e provon këtë logjikë. Në vitin 2020, studiuesja Gaya Herrington mori dhjetë tregues globalë – nga prodhimi industrial te ndotja, nga popullsia te burimet – dhe i vendosi përballë skenarëve të vitit 1972. Përputhja ishte shqetësuese. Bota nuk po ndjek skenarët e stabilizimit apo të teknologjisë shpëtimtare. Po ndjek “Business as Usual”, rrugën ku rritja vazhdon derisa kostot ekologjike dhe sociale bëhen më të mëdha se përfitimet. Sipas këtij skenari, rreth viteve 2020-2030 rritja fillon të ngadalësohet, dhe pas vitit 2040 fillon rënia e mirëqenies, e prodhimit industrial dhe e ushqimit për frymë. Nuk është një datë e gdhendur në gur. Është një zonë rreziku që zgjerohet sa më shumë e shtyjmë ndryshimin. Problemi me vitin 2040 është se e kemi kthyer në karikaturë. E kemi përdorur për ta tallur raportin, sikur shkencëtarët të kishin caktuar një ditë kiameti. Në të vërtetë, rreziku nuk është një mëngjes kur zgjohemi në apokalips. Është rrëshqitja e ngadaltë: zinxhirë furnizimi që këputen më shpesh, inflacion ushqimor që bëhet normë, shtete që e humbasin kapacitetin për të planifikuar, dhe një brez i ri që e sheh të ardhmen si borxh, jo si premtim.
Gabimi
Nëse e reduktojmë këtë debat te fajësimi i një partie, një lideri apo një ideologjie, kemi humbur thelbin. Dështimi është arkitektonik. Kemi ndërtuar një qytetërim që e mat vlerën vetëm përmes Produktit të Brendshëm Bruto, një numër që nuk regjistron pyjet që digjen, lumenjtë që thahen apo orët e gjumit që humbasin. Kemi krijuar tregje që i çmojnë burimet natyrore me zero derisa dikush i nxjerr nga toka, dhe pastaj habitemi pse i harxhojmë si të ishin të pashtershme. Më keq akoma, kemi ngatërruar përparimin me volumin. Më shumë ton çelik, më shumë fluturime, më shumë klikime – por jo domosdoshmërisht më shumë shëndet, më shumë kohë, më shumë kuptim. Kjo është arsyeja pse The Limits to Growth duket kaq aktual sot. Nuk parashikoi pandeminë, luftën apo krizën e radhës. Parashikoi që një sistem i varur nga rritja e pafundme do të prodhojë pikërisht këtë: kriza të njëpasnjëshme që e kanë më të vështirë të zgjidhen, sepse vetë zgjidhjet kërkojnë më shumë energji, më shumë borxh, më shumë nga e njëjta recetë që e shkaktoi problemin. Prandaj pyetja “a e kishte mirë MIT-i?” nuk ka më vlerë. Pyetja është nëse ne kemi ende hapësirë manovrimi për të ndërruar kursin pa e paguar shtrenjtë faturën e vonesës.
Ridizajnimi
Të kesh frikë nga të dhënat është e kotë. T’i injorosh është e rrezikshme. Vlera e “The Limits to Growth” nuk qëndron te trishtimi që ngjall, por te qartësia që jep. Na thotë se kolapsi nuk është fat, është zgjedhje. Një zgjedhje që e bëjmë çdo ditë kur ndërtojmë politika që shpërblejnë vetëm rritjen afatshkurtër dhe ndëshkojnë ruajtjen afatgjatë. Ridizajnim nuk do të thotë të kthehemi në shpella. Do të thotë të ndërtojmë ekonomi që mat mirëqenien, jo vetëm xhiron. Do të thotë të çmojmë burimet sipas kostos reale, përfshirë dëmin që i bëjnë brezave të ardhshëm. Do të thotë të kuptojmë se teknologjia ndihmon, por nuk anulon ligjet e fizikës: nuk ka efikasitet që e bën të pafundmen të nxërë në fundme. Viti 2040, në këtë kuptim, nuk është një afat apokaliptik. Është një provim. Nëse vazhdojmë si deri tani, do të jetë dekada kur kostoja e shtyrjes bëhet e dukshme për këdo – në fatura, në migrim, në humbje besimi. Nëse ndryshojmë, mund të jetë dekada kur historiani i së ardhmes do të shkruajë: “Aty kuptuan dhe korrigjuan.” Alarmi ka rënë prej më shumë se pesëdhjetë vjetësh. Nuk na mungon informacioni. Na mungon vendimi për t’u zgjuar dhe për ta marrë seriozisht.