10 gusht 1793 në Paris hapet zyrtarisht për publikun Muzeu i Luvrit. Por historia e tij kishte nisur 7-të shekuj më parë.
Nga Leonard Veizi
Nëse do të duhej të zgjidhej një ndërtesë që të tregonte historinë e Francës, betejat e saj, por edhe një pjesë të madhe të historisë kulturore të Evropës, Luvri do të ishte ndër kandidatët e parë. Në brigjet e Senës, në zemër të Parisit, kjo ndërtesë nuk është vetëm një muze. Është një shtresëzim i jashtëzakonshëm historik: kala mesjetare, rezidencë mbretërore, pallat i monarkisë franceze, simbol i Revolucionit dhe, më në fund, një nga institucionet më të rëndësishme të artit në botë…
…Më 10 gusht 1793, në kulmin e Revolucionit Francez, u krijua dhe u hap për publikun “Muséum central des arts”, institucioni që do të bëhej Luvri i sotëm. Por ajo ditë nuk ishte fillimi i historisë së Luvrit. Ishte vetëm çasti kur historia e një pallati mbretëror filloi të shndërrohej në historinë e një muzeu publik.
Nga kalaja në pallat
Në fundin e shekullit XII, mbreti francez Filipi II Augusti ndërtoi në këtë zonë një fortesë për mbrojtjen e Parisit. Luvri i parë ishte, pra, një strukturë ushtarake. Muret dhe kullat e saj nuk kishin asgjë nga madhështia ceremoniale që do të merrte ndër shekuj më vonë. Gjatë shekullit XIV, nën mbretin Sharl V, kalaja u shndërrua në një rezidencë mbretërore, por transformimi i vërtetë do të vinte në shekullin XVI.
Mbreti Fransua I ishte një nga sovranët që e kuptoi se pushteti nuk shprehej vetëm me ushtri dhe pasuri, por duhej të shfaqej edhe përmes artit. Në kohën e tij, struktura mesjetare filloi të zëvendësohej me një pallat të frymëzuar nga Rilindja italiane. Fransua I lidhet edhe me një nga emrat që do ta shndërronin përgjithmonë Luvrin në një vend të artit: Leonardo da Vinçin. Kur Leonardo vdiq në Francë më 1519, disa nga veprat që kishte sjellë me vete në oborrin francez mbetën në koleksionet mbretërore, mes të cilave edhe piktura që sot është bërë sinonim i vetë Luvrit: Mona Lisa.
Në shekujt pasues, mbretërit francezë e zgjeruan dhe e zbukuruan pallatin. U ndërtuan galeri të reja, oborre dhe pavijone. Në kohën e Luigjit XIV, koleksionet mbretërore ishin rritur ndjeshëm. Mbreti u zhvendos në Versajë dhe Luvri nisi të humbiste gradualisht funksionin e tij si rezidencë kryesore mbretërore, duke krijuar kështu hapësirën për t’u bërë një qendër e artit dhe dijes.
Revolucioni
Pastaj erdhi Revolucioni Francez. Monarkia ra dhe bashkë me të u shemb edhe ideja se thesaret artistike të Francës duhej të qëndronin të mbyllura brenda pallateve mbretërore, duke sjellë konceptin e ri se arti duhej të bëhej pjesë e pasurisë publike.
Kështu, më 10 gusht 1793, Luvri u shndërrua në muze publik. Koleksioni fillestar përbëhej nga ish-koleksionet mbretërore dhe nga vepra të sekuestruara gjatë Revolucionit. Kjo ishte një kthesë historike: për herë të parë, thesaret që kishin qenë pronë e monarkëve, aristokracisë dhe institucioneve fetare hynë në një hapësirë që i përkiste kombit dhe mund të shihej nga publiku i gjerë.
Napoleoni dhe muzeu
Me ardhjen e Napoleon Bonapartit, Luvri hyri në një tjetër fazë. Gjatë Perandorisë së Parë, muzeu u quajt Musée Napoléon. Fushatat ushtarake franceze në Evropë sollën në Paris një numër të madh veprash arti të marra nga territoret e pushtuara, siç është rasti i pikturës gjigante “Dasma në Kanë” e Paolo Veronezes, e cila u sekuestrua në vitin 1798. Pas rënies së Perandorisë, në vitin 1815, shumë prej veprave u kthyen në vendet e origjinës, por disa, si “Dasma në Kanë”, mbetën në Luvër për shkak të përmasave dhe vështirësive të transportit.
Këtu qëndron një nga paradokset e mëdha të historisë së Luvrit: muzeu u krijua mbi idenë se arti duhej t’i përkiste publikut, por një pjesë e koleksioneve të tij u zgjerua përmes konfiskimeve dhe transferimeve të imponuara nga pushteti ushtarak. Prandaj, historia e Luvrit nuk është vetëm histori arti, por edhe histori politike.
Luvri si simbol i shtetit francez
Gjatë shekullit XIX, pallati vazhdoi të zgjerohej dhe të transformohej nën ndikimin e monarkive, republikave dhe perandorive që pasuan njëra-tjetrën. Një nga projektet më të mëdha ishte lidhja e Luvrit me Tuileritë. Në vitin 1871, gjatë Komunës së Parisit, pallati i Tuilerive u dogj dhe mbetjet e tij u shembën më vonë, duke i dhënë kompleksit konfigurimin që njohim sot. Luvri kishte marrë tashmë një status të re si institucion kombëtar.
Lufta e Dytë Botërore
Kur Gjermania naziste pushtoi Francën, trashëgimia artistike e Luvrit u gjend në rrezik të madh. Drejtuesit e muzeve franceze organizuan një operacion të gjerë evakuimi për t’i shpëtuar veprat nga grabitjet dhe bombardimet. Në këtë histori spikat figura e Rose Valland, historiane arti dhe punonjëse e muzeut Jeu de Paume, e cila dokumentoi në mënyrë të fshehtë lëvizjet e veprave të grabitura nga nazistët.
Sipas vetë Luvrit, Valland luajti një rol vendimtar në shpëtimin dhe rikuperimin e më shumë se 60 mijë veprave të artit. Pas luftës, mijëra vepra u kthyen në Francë; rreth 45 mijë prej tyre iu rikthyen pronarëve ose trashëgimtarëve të tyre, ndërsa një kategori e veçantë (rreth 2 mijë vepra) u vendosën në statusin e veçantë MNR (Musées Nationaux Récupération), në pritje të pronarëve të ligjshëm. Edhe sot, brenda Luvrit ekzistojnë vepra me status juridik të veçantë për shkak të origjinës së tyre gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Piramida prej qelqi
Luvri që njohim sot mori një pamje të re në fundin e shekullit XX përmes projektit Grand Louvre, i ndërmarrë nën presidencën e François Mitterrand. Një ndërhyrje e jashtëzakonshme ishte piramida prej qelqi e projektuar nga arkitekti Ieoh Ming Pei. Ndonëse në fillim solli polemika të forta dhe u pa si një “trup i huaj”, sot ajo është bërë një nga simbolet më të njohura të Parisit.
Në vitin 1992 u krijua me dekret “Établissement public du musée du Louvre”, një institucion publik kombëtar nën mbikëqyrjen e Ministrisë Franceze të Kulturës. Ky status i dha muzeut autonomi administrative dhe financiare, duke siguruar që koleksionet kombëtare të ruhen për llogari të shtetit, ndërkohë që muzeu menaxhohet në mënyrë të pavarur brenda kuadrit shtetëror.
Ekspozimi
Përmasat e Luvrit janë të jashtëzakonshme: databaza zyrtare përmban më shumë se 500 mijë vepra dhe objekte të regjistruara, ndërsa në hapësirat e ekspozimit shfaqen rreth 35 mijë vepra në më shumë se 400 salla. Aty takohen qytetërimet e lashta të Mesopotamisë, Egjiptit, Greqisë, Romës, arti islam, si dhe kryevepra universale si Mona Lisa, Venera e Milos, Fitorja me krahë e Samotrakës dhe Liria që udhëheq popullin.
Luvri është shndërruar gjithashtu në një fenomen të turizmit global. Në vitin 2024, muzeu priti 8,7 milionë vizitorë (77% të huaj, ku amerikanët përbënin grupin më të madh me 13%), ndërsa në vitin 2025 shifra u rrit në rreth 9 milionë vizitorë. Megjithatë, kjo ka sjellë edhe një paradoks: popullariteti i jashtëzakonshëm, veçanërisht magneti i Mona Lizës, e bën shpesh të vështirë përjetimin e qetë të këtij universi të madh arti.
Fotografimi dhe filmimi lejohen për përdorim personal në sallat e koleksioneve të përhershme, por me kufizime të rrepta: ndalohet rreptësisht përdorimi i blicit, shkopinjve për selfie dhe pajisjeve të tjera ndriçuese. Ky rregull nuk shërben thjesht për disiplinë, por është thelbësor për konservimin e veprave, pasi drita e fortë dëmton sipërfaqet e ndjeshme të objekteve që kanë mbijetuar për qindra apo mijëra vjet.
Nga 1793 deri sot
Më 10 gusht 1793, Revolucioni hapi dyert e një institucioni të ri. Sot, më shumë se dy shekuj më vonë, Luvri është bërë një nga vendet ku historia, arti dhe politika takohen çdo ditë. Ai e nisi rrugëtimin e tij si një fortesë ushtarake, u shndërrua në pallat mbretëror, u bë muze publik falë Revolucionit, u zgjerua nën Napoleonin, mbijetoi perandoritë dhe luftërat, shpëtoi koleksionet e veta nga nazistët, përballoi debatet mbi prejardhjen e veprave dhe ndërtoi një piramidë moderne në zemër të Rilindjes.
Luvri nuk mund të kuptohet thjesht si një muze; ai është një lloj biografie e Evropës e shkruar në gur, qelq, pikturë dhe skulpturë. Muret e jo pak shekujve më parë ruanin pasurinë e mbretërve, ndërsa sot ato strehojnë një trashëgimi që i takon njerëzimit—një histori e madhe që, ashtu si vetë e kaluara, është po aq e bukur sa edhe e ndërlikuar.