Më 3 tetor 1949 ndërron jetë Mid’hat bej Frashëri
Nga Leonard Veizi
Është e vështirë ta mbyllësh Mid’hat Frashërin në një etiketë të vetme. Ai ishte njëkohësisht trashëgimtar i një familjeje që vetë ishte themel i Rilindjes dhe një njeri që e tejkaloi kohën e vet. Diplomat, shkrimtar, publicist, përkthyes, bibliofil dhe albanolog – Frashëri mbetet një nga mendjet më enciklopedike që ka prodhuar kultura shqiptare në kapërcyellin e dy shekujve…
…I lindur në gjirin e familjes Frashëri, ai e kishte fatin dhe barrën e një emri të madh. Si djalë i Abdyl Frashërit dhe nip i Naimit e Samiut, kombëtarja për të nuk ishte zgjedhje, ishte thirrje. Në rininë e tij shërbeu si nëpunës i Perandorisë Osmane, në administratën e së cilës mësoi mekanikën e shtetit, por zemra e tij rrahu shpejt për një shtet tjetër: atë shqiptar që ende nuk ishte.
Nën pseudonimet e tij të njohura, Lumo Skëndo dhe Mali Kokojka, ai ndërtoi një laborator të vërtetë idesh. Publicistika e tij nuk ishte thjesht koment i ditës, por përpjekje sistematike për të ndriçuar një komb që kërkonte veten. Kulmi i kësaj faze është, pa dyshim, Kongresi i Manastirit në 1908, ku ai jo vetëm mori pjesë, por e drejtoi si kryetar. Atje, ku u vendos fati i alfabetit të shqipes, Frashëri ishte arkitekti i pajtimit – njeriu që ndihmoi që shkronjat tona të flasin me një zë të vetëm.
Pas 1912-ës, kur Shqipëria doli nga harta e dëshirave dhe hyri në hartën e realitetit, Frashëri nuk u tërhoq në kullën e fildishtë të studiuesit. Ai e veshi xhaketën e shtetarit. Ministër, diplomat, përfaqësues i Shqipërisë në kancelaritë e vështira të Evropës, ai u përpoq t’i jepte shtetit të ri atë që i mungonte më shumë: legjitimitet dhe dinjitet ndërkombëtar. Kjo linjë do ta çonte më vonë në krye të Ballit Kombëtar dhe të Komitetit “Shqipëria e Lirë” – një kapitull i dhimbshëm dhe i ndërlikuar i historisë sonë, i Luftës së Dytë Botërore dhe i përplasjes së madhe ideologjike që pasoi. Është pikërisht këtu që figura e tij kërkon gjykim të ftohtë, jo gjykim ideologjik.
Sepse gabimi më i madh që mund të bëjmë me Mid’hat Frashërin është ta lexojmë vetëm politikisht. Forca e tij e vërtetë nuk ishte në mitingje, por në bibliotekë.
Ai ishte, para gjithçkaje, një intelektual i llojit evropian. Vepra si jetëshkrimi për Naim Frashërin, aforizmat e holla të “Hi dhe shpuzë”, studimi profetik “Pritmi i Shqipërisë” apo analiza e pamëshirshme sociologjike “Plagët tona” botuar në vitin 1924, dëshmojnë një mendje që nuk i trembej diagnozës, edhe kur diagnoza dhembte.
Në një kohë kur Shqipëria shihej nga jashtë me dyshim dhe paragjykim, ai mori përsipër detyrën më të vështirë: t’ia shpjegonte Evropës Shqipërinë. Në frëngjisht botoi “L’affaire de l’Epire” në vitin 1915, “La population de l’Epire” në vitin 1915, “Les Albanais chez eux et à l’étranger” në vitin 1919 dhe “Albanais et Slaves” në vitin 1919. Nuk ishin libra propagande, ishin akte dinjitoze mbrojtjeje kulturore – përpjekje për ta nxjerrë çështjen shqiptare nga folklori dhe për ta vendosur në tryezën e argumentit historik dhe etnografik.
Dhe në kahun e kundërt, ai i solli Evropën Shqipërisë. Përkthimet e tij – nga “Guillaume Tell” i Lamartinit botuar në vitin 1898, “Bëje të mirën pa hidhe në det” e Franc Hofmanit në vitin 1900, “Robinson Crusoe” i Daniel Defoe-së në vitin 1909, deri te “Psikologjia e edukatës” e G. Le Bon, në vitin 1923 – ishin më shumë se ushtrime letrare. Ishin ura. Ai besonte se një komb nuk emancipohet vetëm me pushkë dhe flamuj, por me libra.
Mid’hat Frashëri u shua në mërgim, në vitin 1949, larg tokës për të cilën shkroi gjithë jetën. Fati i tij personal është metaforë e dramës së elitës shqiptare të asaj kohe: e ndarë, e keqkuptuar, e dënuar shpesh pa u lexuar.
Sot, përtej ndasive politike që koha i ka bërë të vjetruara, na mbetet thelbi: Mid’hat Frashëri ishte një ndërgjegje kritike. Një rilindas i vonë që na mësoi se atdhetaria nuk është vetëm entuziazëm, por edhe kulturë, vetëkritikë, njohje e vetvetes dhe aftësi për t’u paraqitur para botës me dinjitet. Në këtë kuptim, ai nuk është thjesht një figurë e së shkuarës. Është një model i munguar i intelektualit publik shqiptar.