Nga Leonard Veizi
Zhan Valzhan u dënua me burg të rrëndë se vodhi një bukë. Firma e një njeriu veshur me kostum e pushtet vjedh të gjithë miellin. Por pushteti i tenderave nuk le shumë mundësi faktimi, – sepse ke të bësh me tregun e kërkesë – ofertës, – ndaj hajduti me kollare mbetet gjithmonë i prezymuar dhe i lirë mbi të gjitha.
Dhe kështu ndahet: njëri cilësohet hajdut, tjetri ministër i nderuat dhe shërbëtor i popullit mbi të gjitha.
Kjo e humb sensin e një shakaje të rëndomtë burgaxhinjsh. Kjo shkon në nivelin e lartë të groteskut intelektual.
Kjo është një ironi e fortë sociale, që të kujton historinë e Zhan Valzhanit në “Të mjerët” të Viktor Hygosë. Realiteti shpesh ndjek të njëjtën logjikë: i varfëri dënohet rëndë për një mëkat të vogël, ndërsa i fuqishmi vjedh pa pasoja, i mbrojtur nga ligjet që ai vetë i shkruan ose i manipulojnë.
Nëse historia na mëson diçka, është se padrejtësia sociale përsëritet me një ritëm të pashmangshëm, sikur të ishte një ligj natyror, jo një konstrukt njerëzor. Rasti i Zhan Valzhanit, që vodhi një bukë për të mbushur barkun dhe u dënua me burg, krahasuar me ministrin e nderuar që vjedh miliona pa pasoja, është vetëm një shembull i përjetshëm i këtij rrethi vicioz.
Ky rreth funksionon sepse pushteti ka nevojë të justifikojë veten. I varfëri dënohet për t’i dhënë popullit iluzionin se ligji është i drejtë dhe funksionon. Por kur është fjala për ata që kanë pushtet, sistemi bëhet elastik: ligjet ndryshojnë, provat “mungojnë”, dhe morali relativizohet në emër të “interesit kombëtar” ose “stabilitetit”. Kështu, drejtësia shfaqet si një mekanizëm selektiv, ku fajësia nuk përcaktohet nga akti, por nga statusi i autorit.
Po pse ky rreth nuk thyhet?
Sepse ata që do ta thyenin janë brenda tij. Ata që përfitojnë nga sistemi kanë fuqinë për ta ruajtur. Dhe ata që vuajnë nga padrejtësia, zakonisht nuk kanë as mjetet as besimin për ta ndryshuar. Kur një i varfër rebelohet, quhet kriminel; kur një i pasur manipulon ligjet, quhet strateg. Dhe kështu, historia përsëritet.
Shoqëritë nganjëherë besojnë se revolucioni ose reformat mund të sjellin drejtësi të vërtetë. Por shpesh, revolucioni thjesht ndryshon personazhet, jo skenarin. Pushteti kalon nga një dorë në tjetrën, por mekanizmi mbetet i njëjtë: fajtorët e djeshëm zëvendësohen me fajtorët e nesërm.
Në këtë rreth vicioz, a ekziston një rrugëdalje?
Ndoshta po, por për sa kohë që fuqia, morali dhe ligji mbeten të ndarë, historia do të vazhdojë të shkruhet në të njëjtën mënyrë: njëri dënohet për një bukë, tjetri nderohet për miliona.