Në rrjet e internet qarkullon një video, për të cilën shumë komentues thonë se ka mbetur një nga dokumentet më të rëndësishme arkivore të kulturës iraniane të shekullit XX. Ajo nuk është thjesht një performancë muzikore, por një fragment i gjallë historie – një moment i ngrirë në kohë, që përfaqëson atë që mund të quhet pa hezitim “Mbrëmja e Fundit e Lirisë”, përpara se Irani të hynte në transformimet rrënjësore të vitit 1979.
Në marsin e vitit 1978, në kulmin e festimeve të Nevruzit, programi më popullor televiziv i kohës, “Rangarang” (Kalejdoskopi), solli në ekran një spektakël që sot lexohet ndryshe nga mënyra si u përjetua atëherë. Transmetuar nga NIRT – Radio Televizioni Kombëtar Iranian, i njohur për standardet e tij të larta teknike dhe estetike – ky emision përfaqësonte një Iran urban, modern dhe të hapur ndaj ndikimeve kulturore perëndimore.
Në qendër të këtij spektakli qëndron kënga “Ey Ensan” (“O Njeri”), një hymn me frymë të thellë humaniste. Teksti i saj i drejtohet njeriut si një qenie në kërkim të vetvetes, duke e ftuar të reflektojë mbi shpirtin dhe ekzistencën. Referencat simbolike, si pasqyra – element kyç i traditës së Nevruzit – e kthejnë këngën në një dialog intim mes individit dhe ndërgjegjes së tij. Në një kohë që ende nuk e dinte fatin që e priste, kjo thirrje për reflektim tingëllon sot si një paralajmërim i heshtur.
Ajo që e bën këtë moment të jashtëzakonshëm është edhe përbërja e skenës. Gjashtë figura emblematike të muzikës iraniane – tre gra dhe tre burra – ndajnë të njëjtin hapësirë artistike. Giti Pashaei me melankolinë e saj të rafinuar, Ramesh me stilin avangard dhe të emancipuar, dhe Simin Ghanem me fuqinë e zërit të saj të pastër, qëndrojnë përkrah figurave mashkullore si Aref, i njohur si “mbreti i pop-it”, Faramarz Aslani me elegancën e tij të qetë dhe tingujt e kitarës, si dhe Soli/Vigen, një nga shtyllat e muzikës moderne iraniane. Ky bashkim nuk ishte thjesht artistik – ishte një përfaqësim i një shoqërie që ende besonte në harmoninë mes zërave, gjinive dhe stileve.
Por pikërisht këtu qëndron edhe tragjedia e bukur e kësaj videoje.
Vetëm dhjetë muaj më vonë, Revolucioni Islamik i vitit 1979 do të ndryshonte rrënjësisht strukturën politike, sociale dhe kulturore të vendit. Muzika pop do të ndalohej, performancat e grave në publik do të zhdukeshin, dhe shumë nga këta artistë do të detyroheshin të largoheshin në mërgim ose të heshtnin. Kjo e kthen performancën në një dokument të pazëvendësueshëm – një muze digjital të një bote që u ndërpre në mes.
Sot, kjo sekuencë rikthehet vazhdimisht në rrjetet sociale, e rishikuar me një ndjesi të thellë nostalgjie. Ajo nuk është më vetëm një këngë apo një spektakël televiziv, por një dëshmi e një epoke të artë, një kujtesë e një lirie që u jetua pa e ditur se po perëndonte.
Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye, “Ey Ensan” nuk dëgjohet më vetëm si një këngë – por si një jehonë. Një jehonë e një bote që i flet njeriut përmes kohës, duke i kujtuar se liria, si çdo gjë e bukur, shpesh kuptohet plotësisht vetëm pasi është humbur.
Përgatiti për botim: L.Veizi
