Rënia e Trojës e ndryshoi historinë përgjithmonë
Nga Francesco Gallo
Çfarë mendon një ekspert si Massimo Giuseppeetti, profesor i gjuhës dhe letërsisë greke në Universitetin “Roma Tre”, për filmin e ri të Christopher Nolanit, “Odisea”, i cili ka ngjallur debat mes filologëve, kritikëve, publikut dhe lexuesve të shumtë të epikës homerike?
“Më pëlqeu. Disa skena më prekën shumë. Për dikë si unë, që e kam lexuar Homerin gjatë gjithë jetës, është emocionuese t’i shohë këta personazhe të marrin jetë në ekran. Edhe episodi me qenin Argos më është dukur jashtëzakonisht i bukur”, thotë studiuesi në një intervistë telefonike për ANSA.
Ai shton:
“Duhet bërë një sqarim paraprak: është shumë e vështirë të identifikosh te Homeri elemente që i përkasin një periudhe të caktuar historike. Veprat e tij janë një përzierje e shtresave shumë të lashta me elemente më të vona.”
Stresi i Uliksit
A është e drejtë t’i atribuohet Uliksit të Nolanit një stres post-traumatik, siç kanë sugjeruar shumë kritikë?
“Nuk mund të përjashtohet. Por një nga meritat më të mëdha të filmit është se na lejon të shohim natën e rënies së Trojës, një ngjarje që nuk e gjejmë të përshkruar te Homeri. Ajo nuk rrëfehet në ‘Iliadë’, e cila përfundon përpara rënies së qytetit, ndërsa në ‘Odise’ vetëm përmendet shkurt.
Më pëlqeu shumë fakti që filmi nis me prerjen e kokës së statujës së Athinës, një akt që simbolikisht hap rrugën për pushtimin e Trojës. Në të njëjtën kohë shohim Zendaya-n, e cila interpreton Athinën, duke u larguar.”
Kasandra dhe fundi i një bote
“Kam pasur përshtypjen se Nolani e mbivendos figurën e Kasandrës, ndërsa përdhunohet mbi altarin e Athinës, me vetë perëndeshën dhe statujën e saj. Është një zgjedhje me ndikim të madh emocional.
Sipas meje, kjo forcon idenë se Odiseu ka qenë bashkëpërgjegjës për mizoritë e kryera në Trojë. Kjo e bën të kuptueshme trazimin e tij të brendshëm dhe madje edhe hezitimin për t’u kthyer në atdhe. Nuk do ta lexoja këtë si tradhti ndaj familjes, por si refuzim për të qenë më ai hero që kishte qenë dikur.”
Pse është kaq e rëndësishme rënia e Trojës?
“Në të vërtetë është e vështirë të rindërtosh me saktësi atë që ndodhi. Mund të përmend ‘Gratë Trojane’ të Euripidit dhe burime të tjera, por të gjitha janë shumë më të vona se Homeri. Megjithatë, dhuna ka ndodhur.
Mendoj se autori që Nolani ka ndjekur më shumë është Virgjili. Në librin e dytë të ‘Eneidës’, ai e përshkruan gjerësisht rënien e Trojës nga këndvështrimi i trojanëve dhe jo i grekëve.
Kjo është një zgjedhje e kuptueshme. Për grekët, rënia e Trojës shënonte fundin e epokës mitike dhe fillimin e kohës historike. Kjo ishte një ide shumë e rrënjosur.
Në fillim të ‘Katalogut të Grave’ të Hesiodit thuhet se deri në atë çast perënditë dhe njerëzit uleshin në të njëjtën tryezë, hanin së bashku, martoheshin dhe lindnin fëmijë. Pas rënies së Trojës kjo nuk ndodhi më kurrë.
Nolani e rimerr pikërisht këtë ide: me Trojën përfundon një botë. Është një koncept shumë i lashtë dhe një moment themelor në imagjinatën e Greqisë së lashtë. Me vdekjen e heronjve trojanë merr fund një epokë e tërë.”
Çfarë mungon në film?
Si studiues, a pati diçka që ju la të pakënaqur?
“Nuk do të thosha se u zhgënjeva, por më habiti mungesa e feakëve dhe, mbi të gjitha, e Nausikaas. Gjithashtu më duket problematike mënyra si Nolani e paraqet Uliksin pa atë hijeshinë që tradicionalisht i atribuohet. Nuk them se Uliksi ishte domosdoshmërisht një joshës, por ky është një aspekt i rëndësishëm i figurës së tij, të cilin regjisori e ka zbehur shumë.”
Kali i Trojës
Po për kalin prej druri?
“Është e vërtetë që nuk ka rrota. Nolani ka zgjedhur një kalë që duket sikur hidhet në sulm. Ndoshta sepse kështu përcillet më mirë ideja se Odiseu vuri në zbatim një strategji të egër dhe krejt të paprecedentë. Një kalë statik nuk do ta mishëronte me të njëjtën forcë tmerrin e asaj strategjie.”