Last Updated on 12/09/2025 by adminfjala
Nga Leonard Veizi
Në vitet ’70, Turqia nuk ishte thjesht një vend, por një fushë beteje e hapur. Rrugët gumëzhinin nga zëra të polarizuar, një kakofoni e dhunshme midis së majtës dhe së djathtës, ku ideologjitë përplaseshin si shpata në errësirë. Inflacioni galopant dhe radhët e gjata për bukë kishin gërryer jo vetëm ekonominë, por edhe shpirtin e një kombi. Ishte një epokë ku vdekja ishte pjesë e statistikave të përditshme: mbi 5,000 jetë të shuara në atentate politike, përleshje dhe akte terrori midis viteve 1976 dhe 1980. Në këtë vorbull kaosi, ndërsa qeveritë civile rrëzoheshin si kulla prej rëre, një hije e zezë po rritej në heshtje. “Roja e Republikës së Ataturkut,” siç e quanin, po përgatitej të lëvizte…
…Turqia e vitit 1980 ishte një vend në pikën kritike të kolapsit. Logjika e grushtit të shtetit nuk lindi nga dëshira për pushtet, por nga një ndjenjë paniku dhe pafuqie përballë kaosit civil. Për ushtrinë, dhuna politike, kolapsi ekonomik dhe paqëndrueshmëria qeveritare nuk ishin thjesht probleme, por një kërcënim ekzistencial ndaj vetë thelbit të shtetit laik të Ataturkut. Në sytë e gjeneralëve, qeveritë e civilëve kishin dështuar, duke e lënë vendin në një anarki ku vdekja ishte bërë e përditshme. Grushti i shtetit nuk ishte thjesht një akt force, por një “ndërhyrje kirurgjike” e justifikuar si e nevojshme për të “shëruar” një komb që po gjakosej dhe po rrëshqiste drejt luftës civile.
12 shtatori i gjeneralit Kenan Evren
Mëngjesin e 12 shtatorit 1980, tanket dolën nëpër rrugë dhe shteti ra brenda pak orësh. Gjenerali Kenan Evren, Shefi i Shtabit të Përgjithshëm, shpalli se ushtria kishte marrë pushtetin për të “shpëtuar vendin nga anarkia”.
Parlamenti u shpërnda. Kushtetuta u pezullua. Partitë politike dhe aktivitetet sindikale u ndaluan. Vendin e qeverisë civile e zuri Këshilli i Sigurimit Kombëtar, i kryesuar nga Evren, i cili për tre vjet do të qeveriste Turqinë me dorë të hekurt.
Tri vjet nën diktaturë ushtarake
Bilanci i sundimit ushtarak është i rëndë:
-650.000 persona të arrestuar;
-230.000 gjyqe politike;
-Mbi 50 ekzekutime zyrtare, dhjetëra të zhdukur dhe qindra të vdekur nën tortura;
Dhjetëra mijëra qytetarë të detyruar të emigronin.
Në vitin 1982, junta hartoi një kushtetutë të re, e cila forconte rolin e ushtrisë dhe dobësonte liritë civile. Kjo kushtetutë, me disa ndryshime, mbeti në fuqi për dekada dhe është ende objekt debati në politikën turke.
Rikthimi i demokracisë i kontrolluar
Në vitin 1983, ushtria organizoi zgjedhje të përgjithshme, por vetëm me parti të aprovuara prej saj. Fitues doli Turgut Özal me Partinë e Anavatanit (ANAP), duke nisur një fazë të re politike. Megjithatë, ushtria ruajti kontrollin mbi shumë institucione dhe mbeti arbitri i jetës politike turke për vite me radhë.
Grushtet e përsëritura
Ky nuk ishte akti i parë i ndërhyrjes ushtarake:
-Në 1960, ushtria rrëzoi qeverinë e Adnan Menderes, i cili më pas u ekzekutua.
-Në 1971, një memorandum ushtarak detyroi dorëheqjen e qeverisë, duke e kthyer ushtrinë në sundimtare “nga prapaskena”.
-Në 1980, ndërhyrja u bë e drejtpërdrejtë dhe e plotë, duke i dhënë ushtrisë kontroll total mbi jetën e vendit.
Kjo traditë e ndërhyrjes ushtarake do të vazhdonte edhe më vonë, me “puçin postmodern” të vitit 1997 dhe përpjekjen e dështuar të vitit 2016.
Trashëgimia e errët
Grushti i shtetit i 1980-s është kujtesë e dhimbshme për Turqinë. Ai shtypi një brez të tërë aktivistësh, studentësh dhe punëtorësh, duke lënë plagë të hapura sociale. Kushtetuta e vitit 1982 i dha ushtrisë rol të privilegjuar në politikë, një trashëgimi që u sfidua vetëm dekada më pas, nën presionin e integrimit europian dhe të qeverisjes civile.
Gjenerali Kenan Evren u përball me drejtësinë vetëm në vitin 2012 dhe u dënua me burgim të përjetshëm në vitin 2014. Por vdiq një vit më vonë, në 2015, pa e shlyer dënimin.
Epilogu
Turqia e sotme është vend demokratik me zgjedhje pluraliste, por grushtet e shtetit mbeten fantazmë që shfaqet herë pas here. Përvoja e vitit 1980 kujton se ushtria ka qenë gjithmonë një aktor i fuqishëm politik, shpesh duke vepruar si “arbitër suprem” i fatit të vendit.
