Viti 1914 shënoi një kthesë të papritur dhe dramatike në historinë politike të Italisë: përjashtimin e Benito Musolinit nga Partia Socialiste Italiane (PSI). Ky moment, që në pamje të parë mund të dukej thjesht një konflikt brenda një partie, në të vërtetë hapi rrugën drejt lindjes së fashizmit – një nga lëvizjet më të errëta politike të shekullit XX.
Krizat mes Musolinit dhe socialistëve nuk lindën brenda natës. Ato nisën qysh në vitin 1911, kur Italia i shpalli luftë Perandorisë Osmane për Libinë. Atëherë Musolini, ende një aktivist socialist i ri, u burgos për propagandë pacifiste. Shpejt, megjithatë, ai u ngrit në radhët e partisë: u bë redaktor i “Avanti!”, organi zyrtar i socialistëve, dhe një nga zërat e tyre më të fuqishëm.
Kur shpërtheu Lufta e Parë Botërore, Musolini mbante të njëjtin qëndrim pacifist: Italia, sipas tij, duhej të qëndronte jashtë konfliktit. Por disa muaj më vonë, krejt papritur, ai ndryshoi pozicion. Filloi të kërkonte që Italia të hynte në luftë përkrah fuqive aleate. Ende deklaronte se ishte socialist, por për kolegët e tij kjo kthesë ishte e patolerueshme. Në një mbledhje të jashtëzakonshme në Milano, ata votuan për përjashtimin e tij. Musolini, sfidues, u tha: “Ju nuk mund të shpëtoni prej meje; unë jam dhe gjithmonë do të jem socialist. Ju më urreni sepse ende më doni.”
Megjithatë, nga ai çast rrugët u ndanë përgjithmonë. Musolini themeloi gazetën e re “Il Popolo d’Italia”, si dhe grupimin “Fasci d’Azione Rivoluzionaria”, filizat e parë të një ideologjie të re. Në mars 1919, kjo ideologji mori formë të organizuar me krijimin e “Fasci di Combattimento” – lëvizja fashiste.
Në vitin 1921, Musolini hyri në parlament. Italia po kalonte një krizë të thellë politike; një vit më vonë, mbreti Viktor Emanuel III e ftoi të formonte qeverinë. Parlamenti i dha atij madje edhe mandatin e jashtëzakonshëm “diktator për një vit”, me arsyetimin se vendi kishte nevojë për stabilitet. Në fakt, ky ishte fillimi i një regjimi të hekurt.
Në brendësi, Musolini shpërndau të gjitha partitë e tjera dhe vendosi kontroll absolut mbi jetën politike italiane. Në politikën e jashtme, ai ndoqi një nacionalizëm agresiv: bombardoi Korfuzin në vitin 1923; krijoi një regjim kukull në Shqipëri; lidhi aleancë me Gjermaninë naziste; pushtoi Shqipërinë; sulmoi Greqinë; dhe, kur Franca u pushtua nga gjermanët, i shpalli luftë edhe asaj.
Por ushtria italiane ishte e papërgatitur dhe e dobët. Humbjet u shumuan, aleatët fashistë u zbuluan të brishtë, dhe në fund vetë bashkëpunëtorët e Musolinit u kthyen kundër tij. Në vitin 1943, mbreti e shkarkoi dhe e arrestoi. Shpëtimi i tij spektakolar nga komandot gjermane e solli përkohësisht në krye të një “Republike Sociale” në veri të Italisë, por fundi ishte i pashmangshëm.
Në prill 1945, ndërsa frontet po shembeshin, Musolini u përpoq të arratisej drejt Zvicrës me një autokolonë gjermane, i veshur me uniformë gjermane. U ndalua nga partizanët italianë, u njoh, u kap dhe u ekzekutua bashkë me të dashurën e tij, Clara Petacci. Trupat e tyre u varën me kokë poshtë në Milano – një përmbysje e dhunshme, por e simbolikshme, e regjimit që ai kishte ngritur.
Kështu, përjashtimi i vitit 1914, që nisi si një debat për qëndrimin ndaj luftës, përfundoi duke ndryshuar fatin e Italisë dhe të Europës. Historia tregoi se herë pas here një votim i thjeshtë brenda një partie mund të jetë preludi i një epoke të tërë.
Përgatiti: L.Veizi