Nga Leonard Veizi
Në vitrinën e pasur të historisë shqiptare, viti 1917 shënon më shumë se një datë kalendarike; ai përfaqëson një stacion drite në rrugëtimin e një kombi që kërkonte të ndërtonte të ardhmen përmes dijes dhe kulturës. Në këtë horizont shprese, Liceu Francez i Korçës zë një vend të veçantë, si simbol i zgjimit intelektual, i hapjes ndaj qytetërimit evropian dhe i besimit se arsimi ishte një nga shtyllat themelore të formimit të Shqipërisë moderne. Mes pasigurive të kohës, ai mishëroi aspiratën për dije, përparim dhe emancipim kombëtar, duke u bërë një pikë referimi në historinë e arsimit shqiptar.,,
… I quajtur thjeshtë “Liceu Francez” u çel në Korçë më 25 tetor të vitit 1917, Ky Lice ishte një institucion i arsimit të mesëm, i cili u çel me vendim të Qeverisë të Republikës Autonome të Korçës dhe mbështetjen e ushtrise franceze. Ndërsa vetë Republika autonome e Korçës u shpall 10 dhjetor 1916, me mbështetjen po të ushtrisë Franceze e cila ndodhej në Shqipëri, nëkuadër të Luftës së Madhe, për të mbrojtur interesat e fuqive aleate dhe për të ndihmuar në krijimin e një stabiliteti të kufizuar në rajon.
Liceu Kombëtar i Korçës – i njohur me elegancën dhe vizionin e tij si Liceu Francez – nuk ishte thjesht një ndërtesë me mure, por një vatër, një tempull i dijes, një dritare prej ku frymonte Qytetërimi Perëndimor në zemër të trojeve tona.
Në kohën kur shtetformimi ishte një ëndërr e paqëndrueshme, francezët, administratorë të Korçës në vështirësinë e Luftës së Madhe, i dhanë Shqipërisë një dhuratë të paçmueshme: arsimin laik, racional, frymën e hapur. Bankat e tij u bënë altar, ku bashkoheshin djem e vajza – muslimanë, ortodoksë, katolikë – të bashkuar nga një zjarr i vetëm: dëshira për të ndriçuar mendjen për të hedhur themelet e së nesërmes.
Mësuesit, një urë lidhëse midis Francës së Iluminizmit dhe Shqipërisë së mbërthyer nga analfabetizmi, kultivuan tek nxënësit kritikën intelektuale dhe dashurinë për qytetarinë. Gjuha franceze, si një çelës i artë, hapi horizonte; nxënësit nuk mësuan vetëm fjalë, por filozofinë e lirisë, vlerat e demokracisë dhe kulturën universale. Liceu ishte një sfidë e guximshme ndaj prapambetjes, një flakadan i vendosur kundër errësirës.
Dekadat e mbushura me sfida e ngritën këtë shkollë në një fatkeqësi formuese. Ajo nxori në pah figurë monumentale – mjekë, politikanë, diplomatë, mendimtarë – të cilët e zhytën thellë vetëdijen kombëtare në ujërat e emancipimit evropian. Për ata, Liceu nuk qe thjesht një institucion; ishte udhëtimi i vetë-zbulimit.
Sot, pas më shumë se një shekulli, fryma e vitit 1917 vazhdon të jetë simboli i vetëdijes evropiane të Shqipërisë. Ajo na kujton me një qartësi kristaliste se dituria dhe kultura janë çelësat e vetëm mbi të cilët mund të ngrihet një komb i qytetëruar. Dhe kjo dritë, e ndezur në Korçë, mbetet arma më e fortë për çdo brez që beson në fuqinë transformuese të dijes.
I ashtëquajturi Liceu Francez, në vitin 1921 u emërtua Liceu Kombëtar i Korçës dhe funksionoi si institucion arsimor deri në vitin 1939.