14 tetor 1943 – Kampi i përqendrimit dhe çfarosjes Sobibor, Poloni
Në vitin 1943, në kulmin e Holokaustit dhe terrorit nazist, ndodhi një nga ngjarjet më të jashtëzakonshme të qëndresës hebreje në kampet e vdekjes: Revolta e Sobiborit.
Sobibori ishte një nga kampet më famëkeqe të Operacionit Reinhard – plani sekret i nazistëve për të zhdukur popullsinë hebreje në Poloni. I ndërtuar në një zonë të pyllëzuar në lindje të vendit, ky kamp kishte një qëllim të vetëm: shfarosjen sistematike të të burgosurve hebrenj, të cilët mbërrinin aty me tren, në mënyrë pothuajse të përditshme. Mijëra prej tyre vriteshin brenda disa orësh nga mbërritja, kryesisht në dhomat e gazit.
Organizimi i revoltës
Në këtë vend të errët, ku shpresa pothuajse kishte humbur, Alexander Pechersky, një oficer i Ushtrisë së Kuqe me origjinë hebreje, i kapur nga gjermanët dhe dërguar në Sobibor, filloi të organizonte atë që do të bëhej një nga të vetmet revolta të suksesshme në një kamp çfarosjeje nazist.
Pechersky, së bashku me një grup të vogël të të internuarve më të guximshëm, organizoi një plan të guximshëm: të vrisnin komandantët nazistë një nga një në fshehtësi, të çoroditnin gardianët dhe më pas të thyenin portat për të shpëtuar. Më 14 tetor 1943, plani u vu në zbatim.
Dita e revoltës
Brenda disa minutash, të burgosurit vranë 11 oficerë SS, përfshirë disa prej figurave më të larta të komandës. Komandanti i kampit, Karl Frenzel, u plagos rëndë gjatë përplasjes. Pas kësaj, rreth 300 të burgosur – burra, gra, të moshuar dhe fëmijë – shpërthyen portat e kampit dhe vrapuan drejt pyjeve përreth, nën zjarrin e mitralozëve dhe urrejtjen e pashoqe të nazistëve.
Pasojat
Nazistët e mbijetuar ndërmorën një ndjekje brutale. Nga rreth 300 që u arratisën, vetëm 58 mbijetuan deri në fund të Luftës së Dytë Botërore. Alexander Pechersky ishte mes tyre. Ai më vonë do të dëshmonte për krimet e ndodhura në Sobibor dhe do të përkujtohej si një simbol i kurajos dhe shpëtimit.
Pas revoltës, nazistët, të turpëruar nga dështimi për të ruajtur kontrollin, shkatërruan të gjithë kampin – e rrafshuan me tokë, mbollën pemë për të fshehur gjurmët dhe u përpoqën ta fshinin nga historia.
Trashëgimia
Revolta e Sobiborit është një kujtesë e fuqishme se edhe në errësirën më të madhe, ndjenja njerëzore për dinjitet, liri dhe rezistencë mund të mbijetojë. Ajo u bë subjekt i filmave, dokumentarëve dhe studimeve të shumta historike.
Pechersky nuk u njoh zyrtarisht për heroizmin e tij në Bashkimin Sovjetik gjatë jetës, për shkak të paragjykimeve të epokës, por pas rënies së BRSS, ai filloi të përmendej më gjerësisht.
Sot, Sobibori qëndron si një memorial, dhe më 2018 u hap aty një muze i ri në nderim të viktimave dhe atyre që guxuan të kundërshtojnë një nga makinat më të pamëshirshme të vdekjes që ka njohur historia.
Fakti historik
Revolta e Sobiborit ishte një nga vetëm tri kryengritje të armatosura të njohura në kampet naziste të çfarosjes, përkrah asaj në Treblinka dhe Auschwitz-Birkenau.
Përgatiti për botim: L.Veizi