Përgatiti: Leonard Veizi
Më 19 janar 2007, Stambolli u zgjua në një ditë të ftohtë dimri, që pak orë më pas do të nxehej nga tri të shtëna arme. Në trotuarin e rrugës “Halaskargazi”, përpara redaksisë së gazetës “Agos”, u shtri për tokë një njeri mbi supet e të cilit rëndonte pesha e dy historive të përgjakura dhe një shprese të brishtë pajtimi. Me Hrant Dinkun u vra jo vetëm një gazetar, por u qëllua fjala e lirë në zemër të qytetit.
Ai ishte një njeri që guxonte të fliste aty ku të tjerët zgjidhnin heshtjen. Një zë i qetë, por i palëkundur, që kërkonte dialog në një hapësirë të helmuar nga frika, nacionalizmi dhe mohimi. Dhe pikërisht për këtë arsye, fjala e tij u konsiderua rrezik.
Një pasdite e përgjakur në Şişli
Mesditën e asaj të premteje, një i ri 17-vjeçar, Ogün Samast, i ushqyer me propagandë ultra-nacionaliste dhe urrejtje të kultivuar, i doli pas shpine dhe e qëlloi për vdekje. Trupi i Dinkut mbeti i shtrirë në asfalt, me këpucët e vjetruara të drejtuara nga qielli i hirtë i Stambollit, ndërsa mbi të u hodh një çarçaf i bardhë – një simbol i menjëhershëm i pafajësisë së vrarë.
Dëshmitarët mbetën të mpirë. Por ajo që u shtri në tokë nuk ishte vetëm një trup. Aty u rrëzuan iluzionet për një Turqi që kishte mbyllur hesapet me demonët e saj dhe themelet e një lirie shprehjeje që ekzistonte më shumë në letër sesa në realitet.
“Pëllumbi” që e ndiente rrezikun
Vetëm pak ditë para se të vritej, Hrant Dink kishte shkruar një nga tekstet më profetike dhe më të dhimbshme të gazetarisë turke. Ai fliste për frikën e përditshme, për kërcënimet dhe izolimin, por edhe për besimin e tij naiv – ose fisnik – se fjala mund të mbijetojë:
“Po, e ndiej veten me shqetësimin e një pëllumbi. Por e di se në këtë vend njerëzit nuk i prekin pëllumbat. Ata jetojnë mes nesh, pak të frikësuar, por të lirë.”
Më 19 janar 2007, u vërtetua se edhe pëllumbat mund të bëhen shënjestër, kur klima politike ushqehet me urrejtje dhe shteti zgjedh të mos dëgjojë paralajmërimet.
Ura që nuk u lejua të qëndronte
Misioni i Hrant Dink ishte i rrallë dhe i rrezikshëm: ai kërkonte të ishte urë, jo flamur. Ai nuk fliste për hakmarrje, por për njohje dhe përgjegjësi. Ai besonte se turqit dhe armenët nuk mund të shërojnë plagët e së shkuarës duke i mohuar, por vetëm duke i parë në sy.
Ai foli hapur për gjenocidin armen, duke thyer tabu që në Turqi kushtonin burg, ndjekje penale dhe demonizim publik. Por Dink nuk ishte zë vetëm i armenëve. Ai u bë mbrojtës i çdo pakice, i çdo qytetari që besonte se demokracia nuk ndërtohet mbi heshtje të detyruar.
Për këtë arsye, ai u shndërrua në shënjestër të një sistemi që toleron nacionalizmin agresiv, por ndëshkon mendimin kritik.
“Të gjithë jemi Hrant Dink”
Vrasësit dhe frymëzuesit e tyre gabuan rëndë në një pikë thelbësore: ata menduan se fjala vdes bashkë me trupin. Por reagimi i shoqërisë ishte i papritur dhe tronditës.
Dhjetëra mijëra njerëz dolën në rrugët e Stambollit në funeralin e tij, në një marshim të heshtur që u kthye në një britmë morale. Parullat që u ngritën atë ditë hynë në histori:
“Hepimiz Hrant’ız, hepimiz Ermeniyiz”
Të gjithë jemi Hrant, të gjithë jemi armenë.
Ishte një moment i rrallë kur shoqëria turke e sfidoi veten, duke pranuar se problemi nuk ishte një vrasës i vetëm, por klima që e prodhoi atë.
Trashëgimia e një fjale që nuk u vra
Hrant Dink la pas një trashëgimi që nuk matet me artikuj apo editorialë, por me guximin për të thënë të vërtetën në një ambient armiqësor. Ai dëshmoi se patriotizmi nuk është mbrojtje e krimeve, por përpjekje për t’i pranuar ato, që të mos përsëriten.
Ai na kujtoi se demokracia nuk vritet me grushte shteti, por me plumba kundër fjalës së lirë. Dhe se një shoqëri matet jo nga mënyra si trajton shumicën, por nga mënyra si mbron zërat që e shqetësojnë.
Kur vritet fjala, rrezikohet shpirti i një vendi.
Me Hrant Dinkun u tentua të vritej fjala. Por ajo vazhdon të jetojë – si kujtesë, si akuzë dhe si detyrim moral që ende pret drejtësi.