Nga Leonard Veizi
Në 27 shkurt të vitit 1897, në rrugicat e zhurmshme të Stambollit, aty ku Perandoria Osmane përpiqej të balanconte mes reformave Tanzimat dhe rënies së ndikimit, u botua një libër i vogël me një peshë të madhe: “Alfabetarja e gjuhës shqipe”. Ky nuk ishte thjesht një manual pedagogjik për fëmijët; ishte një manifest politik i koduar në gërma.
Përgatitur nga “triniteti” i mendimit shqiptar – Sami Frashëri, Vaso Pasha dhe Jani Vreto – kjo vepër shënoi çastin kur shqiptarët vendosën se mbijetesa e tyre nuk do të varej nga shpata, por nga shkronja.
Një aleancë mendjesh
Bashkimi i këtyre tre emrave nuk ishte i rastësishëm. Ai përfaqësonte shtyllat e kombit:
Sami Frashëri, ideologu i madh, i dha librit strukturën shkencore dhe gjuhësore. Ai e dinte se një komb pa një gjuhë të normuar ishte si një shtëpi pa themele.
Vaso Pasha, njeriu i letrave dhe i diplomacisë, solli frymën e unitetit; siç shkruante vetë: “Feja e shqiptarit është shqiptaria”.
Jani Vreto, përkthyesi dhe arsimtari i palodhur, siguroi që ky tekst të mos mbetej në sirtarët e intelektualëve, por të arrinte te nxënësi, te shtëpia, te rrënja.
Politika e shkronjave
Në atë kohë, shqipja shkruhej me alfabetë të ndryshëm – latine, grekë, arabë – gjë që e mbante kombin të copëtuar kulturalisht. Alfabetarja e vitit 1897 përdorte Alfabetin e Stambollit, një krijim gjenial që kombinonte shkronjat latine me shenja të veçanta për tingujt unikë të shqipes.
Botimi i saj në qendër të Perandorisë ishte një akt i pastër guximi. Ishte një mesazh për Portën e Lartë: “Ne jemi këtu, gjuha jonë është gjallë dhe ajo ka formën e saj unike.” Ky libër ishte “pasaporta” e parë kulturore e një populli që po kërkonte veten.
Libri si kontrabandë e shenjtë
Alfabetarja nuk u shpërnda me reklama apo në librari luksoze. Ajo udhëtoi nëpër Shqipëri e fshehur në thasë mielli, nën veshjet e atdhetarëve dhe përmes rrugëve malore. Çdo faqe e saj ishte një akt rebelimi. Të mësosh fëmijën të lexonte “A, B, C” në gjuhën amtare në atë kohë ishte po aq e rrezikshme sa të mbaje një flamur kryengritjeje.
Ky tekst edukoi gjeneratën që, vetëm 15 vite më vonë, do të ngrinte flamurin në Vlorë. Pa Alfabetaren e vitit 1897, pavarësia e 1912-ës do të ishte një trup pa shpirt.
Trashëgimia e dritës
Sot, ne e marrim të mirëqenë faktin që shkruajmë dhe lexojmë shqip. Por “Alfabetarja e gjuhës shqipe” na kujton se liria fillon te alfabeti. Ajo na tregon se mbrojtja më e mirë e një kombi nuk janë muret, por librat.
Nëse 1933-shi në Gjermani na tregoi se si digjet liria përmes frikës, 1897-shi në Stamboll na tregoi se si ndërtohet liria përmes dijes. Sami Frashëri, Vaso Pasha dhe Jani Vreto nuk shkruan thjesht një libër; ata ndezën një zjarr që asnjë diktaturë apo perandori nuk arriti ta shuante: dëshirën për të qenë vetvetja, në gjuhën tonë.