Nga Leonard Veizi
Më 30 maj 1913, në Pallatin e Shën Xhejmsit (St. James’s Palace) në Londër, u nënshkrua zyrtarisht Traktati i Londrës. Ky dokument i dha fund Luftës së Parë Ballkanike mes Perandorisë Osmane dhe Aleancës Ballkanike, ku bënin pjesë Serbia, Mali i Zi, Greqia dhe Bullgaria. Nën arbitrazhin e gjashtë Fuqive të Mëdha të kohës – Britanisë së Madhe, Gjermanisë, Austro-Hungarisë, Francës, Rusisë dhe Italisë – traktati synonte të ridefinonte hartën politike të Ballkanit pas tërheqjes së Perandorisë Osmane nga pjesa më e madhe e territoreve të saj evropiane. Për shqiptarët, megjithatë, ai mbetet një nga momentet më të dhimbshme të historisë moderne…
…30 maji i vitit 1913 është data kur një dramë kombëtare mori vulën e diplomacisë ndërkombëtare. Atë ditë, nën dritat e Pallatit të Shën Xhejmsit, përfaqësuesit e Fuqive të Mëdha vendosën jo vetëm kufij të rinj në Ballkan, por edhe fatin e një kombi që vetëm gjashtë muaj më parë kishte shpallur pavarësinë e tij. Traktati i Londrës, i paraqitur si triumf i diplomacisë evropiane, u shndërrua për shqiptarët në simbolin e një padrejtësie historike që do të linte pasoja për breza të tërë.
Stambolli digjej, Londra vendoste kufijtë
Rruga drejt traktatit nxori në pah paqëndrueshmërinë e kohës. Konferenca e Ambasadorëve, e drejtuar nga ministri britanik i Jashtëm Sir Edward Grey, kishte filluar punën që në fund të vitit 1912 dhe kishte hartuar propozimet e para në muajt pasues. Ndërkohë, në Stamboll situata politike po përkeqësohej.
Më 23 janar 1913 ndodhi grushti i shtetit i organizuar nga Xhonturqit nën drejtimin e Enver Beut. Gjatë ngjarjeve u vra Ministri osman i Luftës, Nazim Pasha, ndërsa Viziri i Madh Kamil Pasha u detyrua të jepte dorëheqjen. Kriza e re politike pengoi përpjekjet për një zgjidhje të shpejtë diplomatike dhe i dha kohë ushtrive të Aleancës Ballkanike të konsolidonin pushtimet e tyre në terren.
Paradoksi tragjik: Shqipëria mes interesave të Fuqive të Mëdha
Asgjë nuk e pasqyron më mirë kontradiktën e asaj kohe sesa mënyra se si u trajtua çështja shqiptare. Ndërsa Ismail Qemali kishte ngritur flamurin në Vlorë më 28 nëntor 1912 dhe përfaqësues shqiptarë si Faik Konica e Mehmet Konica përpiqeshin të bindnin kancelaritë evropiane për të drejtat kombëtare të shqiptarëve, vendimet kryesore merreshin pa praninë reale të Shqipërisë në tryezën ku përcaktohej fati i saj.
Në prapaskenë përplaseshin interesat e fuqive të mëdha:
Rusia dhe Franca mbështesnin pretendimet territoriale të aleatëve të tyre ballkanikë.
Austro-Hungaria dhe Italia kërkonin të pengonin daljen e Serbisë në Adriatik dhe forcimin e saj të tepruar në rajon.
Për pasojë, Shqipëria nuk u trajtua si një faktor i barabartë politik, por si pjesë e një ekuacioni më të gjerë strategjik ku mbizotëronin interesat e të tjerëve.
Anatomia e një copëtimi
Kur boja e firmave u tha mbi dokument, pasojat për shqiptarët ishin të rënda. Megjithëse ekzistenca e shtetit shqiptar u pranua në parim, kufijtë e tij mbetën shumë më të ngushtë se hapësira e banuar nga shqiptarët.
Rajone të tëra me shumicë shqiptare mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri:
Kosova dhe Shkupi iu dhanë Serbisë.
Çamëria mbeti nën Greqi.
Plava, Gucia dhe territore të tjera veriore me popullsi shqiptare mbetën jashtë Shqipërisë, duke kaluar nën administrimin e Malit të Zi ose shteteve fqinje.
Si rezultat, qindra mijëra shqiptarë mbetën të ndarë nga shteti i tyre kombëtar, duke krijuar një nga plagët më të mëdha historike të shekullit XX.
Paqja që mbolli konfliktet e së ardhmes
Një nga dobësitë themelore të Traktatit të Londrës ishte shpërfillja e realiteteve etnike dhe historike në terren. Kufijtë e rinj nuk pasqyronin shpërndarjen e popullsive dhe as lidhjet ekonomike e kulturore të rajonit.
Pasojat u shfaqën menjëherë. Vetëm pak javë pas nënshkrimit të traktatit, vetë shtetet fituese u përplasën mes tyre për ndarjen e territoreve të fituara, duke ndezur Luftën e Dytë Ballkanike në qershor 1913. Kjo tregoi se paqja e Londrës nuk kishte zgjidhur problemet e Ballkanit, por vetëm kishte shtyrë dhe transformuar konfliktet e tyre.
Për shqiptarët që mbetën jashtë kufijve të shtetit amë, filloi një periudhë e gjatë sfidash, diskriminimi, shpërnguljesh dhe përpjekjesh për ruajtjen e identitetit kombëtar.
Një komb i ndarë nga kufijtë
Tanimë, 30 maji nuk është vetëm një datë në kalendarin historik. Ai mbetet simbol i një epoke kur fatet e kombeve të vegjël vendoseshin larg tyre, në sallat e diplomacisë evropiane.
Traktati i Londrës krijoi një realitet që do të shoqëronte shqiptarët gjatë gjithë shekullit XX, ku miliona shqiptarë mbetën jashtë kufijve të Shqipërisë politike. Kjo është arsyeja pse dokumenti kujtohet jo vetëm si marrëveshja që i dha fund Luftës së Parë Ballkanike, por edhe si akti që vulosi copëtimin e trojeve shqiptare dhe ndarjen e një kombi në disa shtete.
Më shumë se një shekull më vonë, Traktati i Londrës mbetet një kujtesë se paqja diplomatike nuk është gjithmonë sinonim i drejtësisë historike.