Përgatiti: Leonard Veizi

Më 17 qershor 1920 përfundoi një nga kapitujt më të veçantë të historisë moderne shqiptare. Pas katër vitesh pranie ushtarake dhe administrative në Korçë, trupat franceze u larguan nga qyteti, duke ia dorëzuar administrimin një komiteti shqiptar. Ngjarja shënoi fundin e një periudhe të jashtëzakonshme, gjatë së cilës Korça kishte funksionuar si një njësi autonome shqiptare nën mbrojtjen e Francës.

Në atë kohë Shqipëria sapo kishte dalë nga trazirat e Luftës së Parë Botërore. Vendi kishte qenë i pushtuar dhe i ndarë ndërmjet ushtrive të ndryshme të huaja, ndërsa kufijtë dhe vetë ekzistenca e shtetit shqiptar vazhdonin të viheshin në dyshim nga fqinjët dhe nga diplomacia ndërkombëtare. Në jug të vendit, Greqia vazhdonte të ushqente pretendime territoriale mbi të ashtuquajturin “Vorio-Epir”, ku përfshihej edhe Korça.

Në këtë atmosferë të pasigurt, në dhjetor të vitit 1916, forcat franceze hynë në Korçë dhe krijuan një administratë të veçantë lokale. Më 10 dhjetor 1916 u nënshkrua një protokoll ndërmjet 14 përfaqësuesve të qytetit dhe kolonelit francez Descoins, komandant i garnizonit francez.

Ky dokument hodhi bazat e asaj që në histori njihet si Republika Shqiptare e Korçës. Ndonëse nuk ishte një republikë e pavarur në kuptimin klasik të fjalës, ajo përfaqësonte një formë vetadministrimi shqiptar nën mbrojtjen ushtarake franceze. Administrata përdorte gjuhën shqipe, kishte organet e veta vendore dhe përpiqej të ruante identitetin kombëtar shqiptar në një kohë kur kufijtë e vendit ishin ende të pasigurt.

Në krye të administratës u vendos patrioti dhe luftëtari i njohur Themistokli Gërmenji, i cili ushtroi funksionet e prefektit dhe u bë figura më e rëndësishme politike e Korçës gjatë asaj periudhe. Gërmenji gëzonte respekt të madh mes popullsisë vendase dhe konsiderohej si një nga mbrojtësit më të vendosur të karakterit shqiptar të krahinës.

Nën administrimin francez, Korça njohu një periudhë stabiliteti relativ. U organizuan institucionet civile, u mbështet arsimi në gjuhën shqipe dhe u ruajt rendi në një kohë kur pjesë të tjera të Shqipërisë vazhdonin të përjetonin pasiguri politike dhe ushtarake.

Por fati i Themistokli Gërmenjit do të merrte një kthesë tragjike.

Në fund të vitit 1917, autoritetet ushtarake franceze e arrestuan atë me akuzën se kishte bashkëpunuar me Fuqitë Qendrore – Gjermaninë, Austro-Hungarinë, Perandorinë Osmane dhe Bullgarinë. Gërmenji u dërgua në Selanik, ku u gjykua nga një gjykatë ushtarake franceze. Procesi përfundoi me dënimin e tij me vdekje dhe ai u pushkatua më 9 nëntor 1917.

Ekzekutimi i tij shkaktoi tronditje të madhe në opinionin shqiptar. Me kalimin e kohës dolën në dritë dyshime serioze mbi bazën e akuzave. Shumë studiues kanë arritur në përfundimin se gjykata franceze ishte furnizuar me informacione të pasakta dhe se në këtë proces kishin luajtur rol qarqe dhe agjentë grekë, të interesuar për largimin e Gërmenjit nga skena politike. Në atë periudhë Athina vazhdonte të pretendonte Korçën dhe e shihte Gërmenjin si një pengesë të rëndësishme për realizimin e synimeve të saj territoriale.

Megjithëse figura e tij u njollos përkohësisht nga vendimi i gjykatës ushtarake, më vonë ai u rehabilitua moralisht në kujtesën kombëtare shqiptare dhe sot konsiderohet një nga martirët e çështjes kombëtare.

Ndërkohë, pas përfundimit të Luftës së Parë Botërore, rrethanat politike ndryshuan. Franca nuk kishte më arsye strategjike për të mbajtur trupa në Korçë. Në vitin 1920, ndërsa Kongresi i Lushnjës kishte rivendosur autoritetin e shtetit shqiptar dhe forcat shqiptare kishin siguruar kontrollin e territorit deri në kufirin e vitit 1913 me Greqinë, u krijuan kushtet për largimin e garnizonit francez.

Më 17 qershor 1920, ushtarët francezë u tërhoqën nga Korça dhe administrata e tyre iu dorëzua përfaqësuesve shqiptarë. Qyteti u rikthye plotësisht nën administrimin kombëtar, duke mbyllur një kapitull katërvjeçar unik në historinë e Shqipërisë.

Largimi i francezëve nuk ishte thjesht një ndryshim administrativ. Ai përfaqësonte një fitore diplomatike dhe politike për shtetin shqiptar, i cili po arrinte të konsolidonte sovranitetin e vet pas viteve të luftës dhe të ndërhyrjeve të huaja. Për Korçën, kjo ditë shënoi fundin e një eksperience të pazakontë politike, por edhe fillimin e një etape të re si pjesë e pandarë e shtetit shqiptar.

Sot, Republika e Korçës mbetet një nga episodet më interesante të historisë shqiptare të shekullit XX – një përpjekje për vetëqeverisje në kohë lufte, e lidhur ngushtë me figurën tragjike të Themistokli Gërmenjit dhe me betejën për mbrojtjen e identitetit shqiptar në jug të vendit.