Përgatiti: Leonard Veizi
28 qershori nuk është thjesht një datë në kalendar; është një ditë e ngarkuar me një simbolikë të jashtëzakonshme, një ditë që shënoi fillimin dhe fundin formal të një prej konflikteve më shkatërrimtare në historinë njerëzore: Luftën e Parë Botërore. Brenda vetëm pesë vjetësh, kjo datë dëshmoi dy ngjarje monumentale që ndryshuan rrjedhën e historisë moderne.
Atentati i Sarajevës
Më 28 qershor 1914, në qytetin e Sarajevës, u dëgjuan krisma që do të tronditnin botën. Franç Ferdinandi, arkiduka dhe trashëgimtari i fronit të Perandorisë Austro-Hungareze, së bashku me bashkëshorten e tij, Sofinë, ranë viktima të një atentati.
Autor i këtij akti ishte Gavrilo Princip, një nacionalist serb i Bosnjës, anëtar i organizatës revolucionare “Bosnja e Re”. Atentati nuk ishte një ngjarje e izoluar, por pasqyronte tensionet e thella etnike dhe nacionaliste në rajonin e Ballkanit, ku Perandoria Austro-Hungareze përpiqej të ruante dominimin e saj ndaj aspiratave nacionaliste të popujve sllavë.
Vrasja e arkidukës u bë shkëndija që ndezi krizën e korrikut. Brenda pak javësh, sistemi i aleancave ushtarake, që ishte ndërtuar me kujdes për të ruajtur ekuilibrin e fuqive në Evropë, e përshkallëzoi konfliktin në një shkallë të paprecedentë. Austro-Hungaria, duke akuzuar Serbinë për organizimin e atentatit, i shpalli luftë asaj. Rusia, duke u rreshtuar në mbështetje të Serbisë, mobilizoi ushtrinë e saj. Gjermania, e lidhur me aleancë me Vjenën, i shpalli luftë Rusisë dhe më pas Francës, aleate e Rusisë. Britania e Madhe, duke u ndjerë e kërcënuar nga agresioni gjerman, hyri në luftë në mbështetje të Francës dhe Belgjikës.
Kështu nisi Lufta e Parë Botërore, një katastrofë që mori jetën e rreth 20 milionë njerëzve, shkatërroi ekonomi dhe ndryshoi përgjithmonë hartën politike të Evropës.
Pesë vjet Luftë
Lufta e Parë Botërore ishte një konflikt i paprecedentë në shkallë dhe shkatërrim. Ajo solli teknologji të reja ushtarake, si armët kimike dhe tanket, dhe shënoi lindjen e luftës totale, ku të gjitha burimet e shoqërisë u mobilizuan për luftë.
Në vitin 1917, SHBA hyri në luftë në anën e Fuqive Aleate, duke anuar peshoren në favor të tyre. Në vitin 1918, pas një sërë ofensive të suksesshme, Fuqitë Qendrore u detyruan të kërkonin armëpushim.
Fundi formal i luftës
Pikërisht pesë vjet pas atentatit të Sarajevës, më 28 qershor 1919, në Sallën e Pasqyrave të Pallatit të Versajës, pranë Parisit, u nënshkrua Traktati i Versajës, që i dha fund zyrtarisht luftës mes Fuqive Aleate dhe Gjermanisë.
Traktati ishte rezultat i negociatave komplekse dhe shpesh të tensionuara mes Fuqive Aleate, të cilat kishin qëllime të ndryshme për të ardhmen e Evropës. Franca kërkonte hakmarrje dhe garanci për sigurinë e saj, ndërsa Britania e Madhe ishte më e shqetësuar për ruajtjen e ekuilibrit të fuqive. SHBA, nën udhëheqjen e Presidentit Woodrow Wilson, promovoi idenë e një “paqeje pa fitues” dhe krijimin e një organizate ndërkombëtare për ruajtjen e paqes, Lidhjen e Kombeve.
Traktati i Versajës i imponoi Gjermanisë kushte të ashpra. Ajo u shpall përgjegjëse për luftën, i imponuan reparacione të rënda financiare, kufizime të ashpra ushtarake dhe humbje territoresh. Shumë historianë vlerësojnë se kushtet ndëshkuese të Versajës krijuan pakënaqësinë që, dy dekada më vonë, do të ushqente ngritjen e nazizmit dhe shpërthimin e Luftës së Dytë Botërore.
28 Qershori, një ditë simbolike
28 qershori mbetet një datë me simbolikë të jashtëzakonshme në historinë moderne. Ajo shënoi fillimin e një konflikti që ndryshoi përgjithmonë botën, dhe pesë vjet më pas, dita kur një traktat u përpoq t’i shuante ato, duke mbjellë njëherazi farat e një konflikti edhe më të madh.
Kjo datë na kujton brishtësinë e paqes, rëndësinë e diplomacisë dhe pasojat e rënda të nacionalizmit dhe ekstremizmit. Ajo na inkurajon të reflektojmë mbi historinë dhe të nxjerrim mësime për të ardhmen.