Mbështetur mbi dëshminë e Resul Bedo-s, botuar në 2 gusht 2013 në gazetën “Shekulli”
Nga Leonard Veizi
Në historiografinë zyrtare shqiptare ngjarja ka hyrë me emrin e ftohtë “Provokacionet e Gushtit 1949”. Në realitet, sipas dokumenteve dhe dëshmive të kohës, nuk ishte një incident kufitar, por një luftë e vërtetë mbrojtëse në kufirin jugor të vendit, e shtrirë nga 2 gushti deri më 5 shtator 1949, në zonat e Bilishtit, Kapshticës, Leskovikut, Vidohovës e deri në Konispol.
Konteksti historik dhe prapaskenat
Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria dhe Greqia dolën me dy sisteme politike antagoniste. Greqia u zhyt menjëherë në Luftën Civile (1946-1949) midis forcave qeveritare monarkiste, të mbështetura nga Britania dhe SHBA, dhe Ushtrisë Demokratike Greke.
Zona e Gramozit dhe e Devollit u kthye në bazën e fundit të rezistencës komuniste greke. Aty u grumbulluan forcat partizane në tërheqje, të cilat sipas dokumenteve merrnin furnizime të fshehta sovjetike përmes kufirit shqiptar.
Athina zyrtare e konsideronte këtë si ndërhyrje të Tiranës në punët e saj të brendshme. Me pretekstin e bllokimit të kanalit të furnizimit dhe goditjes në shpinë të forcave komuniste, trupat monarkiste greke vendosën të shkelin territorin shqiptar.
Në fakt, provokacionet kishin nisur 8 muaj më parë. Ushtria greke kishte “vënë në shënjestër” vijën kufitare Leskovik-Korçë, duke përdorur banorë lokalë dhe agjentë të shërbimit sekret për të krijuar konflikte provokuese me rojet kufitare shqiptare. Planin, ditën dhe orën e sulmit e kishte zbuluar Divizioni i 8-të i Korçës përmes përgjimeve dhe agjentëve specialë që vepronin në të dy anët e kufirit.
Dëshmia: Regjimenti 26 i Pogradecit dhe beteja për Vidohovën
Sipas dëshmisë së ushtarakut Resul Bedo, dhënë për gazetarin Leonard Veizi:
“Unë isha pjesë e shtabit të regjimentit 26 të Pogradecit, pas transferimit nga një batalion autonom në Ersekë ku isha komisar. Në verën e vitit 1949 dy batalione të këtij regjimenti kishin shkuar për fushim dhe ishin dislokuar në Hoçisht të Devollit. Në ato kohë provokacione nga ana e grekëve kanë qenë në vazhdimësi, shkelej territori, qëllohej me armë, madje kalonin dhe aeroplanë mbi hapësirën tonë ajrore. Megjithatë grekët bënë një sulm të befasishëm, pikërisht ndaj shqiptarëve, kur deri para disa vitesh kishim qenë në të njëjtat llogore për të luftuar nazizmin.”
“Mëngjesin e 2 gushtit 1949 ushtria greke bëri një sulm frontal të befasishëm duke marrë postën e kufirit të Vidohovës në lartësinë 1309 metra. Ishte brigada 41 e ushtrisë së shtetit fqinj. Sulmi tokësor u shoqërua edhe nga ajri. Në postën shqiptare ishte vetëm një skuadër e armatosur me automatikë dhe mitraloza. Forcat greke vranë ushtarët Tafil Ferhati, Memo Nexhipi, Ferid Bregasi, Shyqyri Avdia, Ibrahim Fetahu, Hasan Ramadani dhe u plagosën 6 të tjerë.”
“Ne si regjiment na u dha urdhri urgjent të rimerrnim Postën e Kufirit. Nga dreka arritëm në Vidohovë dhe të dy batalionet tona u hapën në formacion luftimi. Kishim tërhequr me vete dhe mortajat. Me ne u bashkuan edhe ata ushtarë të kufirit që ishin shpartalluar nga sulmi i befasishëm. Morëm masa për kundërveprim dhe pas disa orë luftimesh arritëm ta merrnim Postën. Ndërkohë ushtarët grekë kishin marrë edhe një pikë tjetër që njihej si lartësia 1441 metra.”
Pas Vidohovës, ushtria greke i shtriu sulmet në pjesët e tjera të kufirit. Sulme sporadike u regjistruan në sektorin e Bozhigradit dhe në drejtim të Leskovikut, në afërsi të piramidave Nr. 11, 12, 13 dhe 14. Grekët, të mbështetur nga artileria dhe aviacioni, me forca të shumta sulmuan kuotat 1425 dhe 309. Artileria greke qëllonte dhe predhat binin 300-500 metra brenda tokës shqiptare. Forcat greke nisën edhe një sulm ajror duke angazhuar 3 batalione.
Urdhri i Enver Hoxhës dhe organizimi i mbrojtjes
I ndodhur në këto kushte, shteti shqiptar mori vendimin për mobilizimin e ushtrisë në gjithë kufirin jugor. Masat u përcaktuan në urdhrin e lëshuar nga Enver Hoxha “Mbi moslejimin e kalimit të forcave monarko-fashiste në tokën shqiptare”.
Por këtu, sipas dëshmitarit, qëndronte një paradoks: “Sipas mendimit tim Enveri bëri një gabim. Ai dha urdhër që asnjë predhë shqiptare të mos binte në tokën greke. Kjo bëhej për të mos krijuar asnjë provokim nga pala jonë. Por kjo na i lidhte duart. Vetë grekët e kuptuan një gjë të tillë. Tërhiqeshin e mobilizoheshin sërish në kufi, mu përpara hundës tonë dhe ne nuk vepronim më pasi urdhri ishte urdhër.”
Organizimi i mbrojtjes në terren
Petrit Dume ishte organizatori kryesor. Në atë kohë komandonte Divizionin e Korçës. Jo vetëm që drejtoi nga shtabi sprapsjen e sulmit grek dhe rimarrjen e postave kufitare, por e shkeli vetë terrenin pëllëmbë për pëllëmbë, duke parë me sytë e tij se si ishin zhvilluar luftimet dhe ku duheshin përqendruar forcat.
Më pas, Enver Hoxha dërgoi Mehmet Shehun, si njeri që kishte shumë emër në popull dhe në ushtri. Vetë Hoxha erdhi në Korçë për t’u njohur nga afër me situatën dhe vizitoi të plagosurit. Shumë shpejt në vijën e parë të sulmit mbërritën përforcime: dy regjimente, një i Vlorës dhe tjetri i Delvinës, ndërsa në thellësi kishte shumë forca të tjera.
Më 7 gusht luftimet u zgjatën në vijën e kufirit nga mali i Moravës në drejtim të malit të Gramozit. Vidohova u shndërrua në arenën kryesore të përplasjes shqiptaro-greke. Në piramidën I-55 trupat greke kishin arritur të mblidheshin brenda territorit shqiptar dhe zhvilluan një betejë të ashpër me një togë dhe një nënrepart të ushtrisë shqiptare. Ishte betejë frontale ku grekët kishin zënë pikat kyçe. Brenda një dite forcat shqiptare morën pikat e zëna, por nuk i mbajtën dot deri në mbrëmje. Vetëm një ditë më vonë arritën t’i largonin përfundimisht.
Më 12-13 gusht sulmet u intensifikuan. Në sulm u hodhën forcat e divizionit 49 grek të drejtuara për nga Bilishti. Luftime të ashpra pati edhe në Kapshticë.
Mëngjesin e 14 gushtit forcat greke nisën një tjetër ofensivë. Brigada e 41-të, e mbështetur me një regjiment artilerie dhe një skuadrilje aeroplanësh “Spitfire”, vazhduan sulmet. Atë ditë grekët hodhën qindra predha artilerie në fshatrat Trestenik, Kapshticë, Cangonj-Devoll si dhe në qytetin e Bilishtit. Nga goditjet mbetën disa civilë të vrarë dhe u shkaktuan dëme të mëdha materiale.
Dy bilancet
Në bazë të komunikatave zyrtare të Ministrisë së Mbrojtjes në vitet 1950, nga rreth 49 provokacione të ushtrisë greke në kufirin jugor mbetën të vrarë 29 ushtarë dhe oficerë të ushtrisë shqiptare.
Por Resul Bedo, i cili ka botuar edhe librin “Yje të Pashuar-19” vetëm me dëshmorët e gushtit, jep një bilanc tjetër: nga pala shqiptare u vranë 60 ushtarë, 25 oficerë dhe u plagosën 89 të tjerë.
Ndërkohë, në të njëjtën komunikatë thuhet se, në bazë të dëshmive të mbledhura nga robërit e luftës, forcat shqiptare i shkaktuan ushtrisë greke mbi 300 të vrarë dhe 500 të plagosur, ndërsa 270 të tjerë u kapën robër.
Për Shqipërinë, gushti i vitit 1949 mbetet prova e parë e madhe e doktrinës së mbrojtjes së kufirit në kushtet e Luftës së Ftohtë: një përplasje ku një luftë civile e brendshme greke u shndërrua në agresion ndërkufitar.