Suksesi i filmit “The Odyssey” të regjisorit Christopher Nolan ka rikthyer në qendër të vëmendjes një prej mistereve më të mëdha të letërsisë antike: ku jetoi dhe ku shkroi Homeri veprat e tij epike?
Vëmendja është përqendruar këtë herë te Izmiri, në Turqi, ku prej shekujsh një traditë lokale e lidh poetin e lashtë me një shpellë në luginën e Bornovës.
E vendosur mes kodrave të mbuluara me ullinj, shpella është konsideruar nga banorët vendas si vendi ku Homeri u ul për të krijuar “Odisenë” dhe “Iliadën”. Legjenda është përcjellë brez pas brezi, ndërsa interesi është rritur ndjeshëm pas suksesit të filmit të Nolanit.
Por sa e vërtetë është kjo histori?
Arkeologia turke dhe profesoresha e Universitetit Ege, Aylin Ümit Erdem, thotë se ekzistojnë argumente të rëndësishme historike dhe gjuhësore që e lidhin Homerin me Smirnën, emri i lashtë i Izmirit. Megjithatë, ajo thekson se ende nuk është gjetur prova arkeologjike që të dëshmojë në mënyrë të drejtpërdrejtë se poeti ka jetuar apo ka shkruar veprat e tij në këtë qytet.
Burimet e lashta janë ndër argumentet më të forta në favor të lidhjes me Izmirin. Historiani grek Herodoti, në shekullin V para Krishtit, dhe gjeografi Straboni, në shekullin I para Krishtit, e përmendin Smirnën si vendlindjen e Homerit.
Megjithëse në antikitet si vendlindje e poetit janë propozuar edhe qytete të tjera, veçanërisht Kiosi dhe Kyme, Smirna ka mbetur ndër kandidatët kryesorë.
Një tjetër argument lidhet me gjuhën e poemave homerike. “Iliada” dhe “Odisea” janë shkruar kryesisht në dialektin jonik, por përmbajnë edhe fjalë e forma të shumta eolike dhe arkaike.
Sipas Prof. Erdem, kjo mund të lidhet me pozicionin e veçantë të Smirnës në shekullin VIII para Krishtit. Qyteti antik, i vendosur në zonën e sotme të Bayraklı Höyük, ndodhej në kufirin mes rajonit eolik në veri dhe atij jonik në jug.
Bayraklı ishte fillimisht një vendbanim eolik dhe më vonë u përfshi në botën jonike. Për studiuesit, kjo përzierje kulturore dhe gjuhësore përbën një tjetër element që mund të shpjegojë gjuhën e veçantë të poemave homerike.
Por prova që do t’i jepte fund debatit ende mungon.
“Nuk kemi ende prova të drejtpërdrejta dhe konkrete arkeologjike që të vërtetojnë se Homeri ka jetuar ose ka shkruar në Smirnë”, shprehet Erdem.
Në Bayraklı Höyük nuk janë zbuluar deri më tani objekte të shekullit VIII para Krishtit të lidhura drejtpërdrejt me emrin e Homerit. Shtresat më të hershme të vendbanimit gjithashtu nuk janë eksploruar plotësisht në zona të gjera.
Megjithatë, gjurmët e lidhjes së Homerit me Smirnën shfaqen në periudhat e mëvonshme. Monedha helenistike të prodhuara në qytet mbajnë portretin e poetit, ndërsa në shenjtëroren e Klarosit, pranë Izmirit, është gjetur një statujë e Homerit.
Këto objekte nuk provojnë se Homeri ka jetuar në Smirnë, por tregojnë se banorët e periudhave të mëvonshme e konsideronin poetin si një prej bijve të qytetit.
Në ndërkohë, legjenda e shpellës së Bornovës vazhdon të tërheqë vëmendjen.
Në burimet e lashta Homeri përmendej edhe si “Melesigenes”, një emër që lidhet me lumin Meles, i cili kalonte pranë Bayraklı. Për banorët vendas, kjo është një tjetër lidhje mes poetit dhe peizazhit të Izmirit.
Bashkia e Bornovës po planifikon restaurimin e shpellës dhe shndërrimin e saj në një destinacion për turistët që kërkojnë të ndjekin gjurmët e Homerit.
Kryetari i bashkisë, Ömer Eşki, e ka cilësuar ruajtjen e trashëgimisë së Homerit si një detyrë ndaj njerëzimit, duke argumentuar se historitë e poetit janë të lidhura ngushtë me këtë territor.
Edhe studiues lokalë besojnë se shpella mund të ketë një rëndësi më të madhe sesa një legjendë. Disa prej tyre i referohen reliefeve të lashta që, sipas tyre, pasqyrojnë tiparet e peizazhit të Bornovës.
Por arkeologjia kërkon prova dhe jo vetëm tradita.
Për këtë arsye, kërkimet në shtresat e lashta të Bayraklı Höyük mbeten thelbësore. Nëse një ditë do të zbulohet një dëshmi që e lidh drejtpërdrejt Homerin me Smirnën, ajo mund të gjendet pikërisht në këto shtresa të paprekura.
Deri atëherë, Izmiri mbetet një prej kandidatëve më të fortë për vendin ku jetoi poeti i lashtë, ndërsa shpella e Bornovës vazhdon të jetojë mes historisë dhe legjendës. Misteri i Homerit, i cili ka mbijetuar për gati 3 mijë vjet, duket se ende nuk e ka thënë fjalën e fundit./Fc