Një bojë shkrimi romake 2.000-vjeçare, e zbuluar në Portugali, ka zbuluar përbërje kimike dhe metalike shumë më të avancuara sesa besohej se ekzistonin në atë epokë.
Një bojë romake që ruan sekretet e së kaluarës
Objekti – një cilindër i vogël prej bronzi i gjetur në Conimbriga, në zemër të Portugalisë – ka ndryshuar atë që mendonim se dinim për teknologjinë e shkrimit në botën romake. Brenda tij u ruajt një bojë e cila, ndryshe nga pritshmëritë për një provincë të skajshme të Perandorisë, rezultoi tejet e sofistikuar.
Një thesar i papritur arkeologjik
Boja u zbulua gjatë gërmimeve në fortifikimet e vona romake të qytetit. Me shumë gjasë i kishte rrëshqitur dikujt që merrej me punë publike – ndoshta një inxhinieri, gjeodeti, shkruesi ushtarak apo një zyrtari administrativ. Fillimisht u katalogua si një bojë e tipit “Biebrich”, e datuar në fillim të shekullit I pas Krishtit. Asgjë nuk dukej të sugjeronte se brenda saj fshihej një gjetje kaq e rrallë.
Hartat arkeologjike treguan vendin e saktë të zbulimit, duke konfirmuar se objekti ishte ruajtur në një kontekst ideal për mbijetesën e mbetjeve të tij të brendshme.
Boja që nuk duhej të kishte mbijetuar
Ekspertët e kuptuan shpejt se mbetjet e pigmentit brenda enës prej bronzi përbënin një rast unik. Bojërat e lashta, zakonisht të tretshme në ujë, shumë rrallë mbijetojnë për shekuj. Por këtu, një shtresë kompakte pigmenti kishte mbetur e mbyllur hermetikisht. Enëza, me një aliazh bronzi të pasur në bakër, kallaj dhe një sasi të lartë plumbi, peshonte 94 gramë.
Për analizën u përdorën teknika të avancuara si piroliza-GC/MS, NMR, XRF dhe kromatografia me rezolucion të lartë.
Rezultatet: një formulë e ndërlikuar dhe e papritur
Profili kimik tregoi një bojë “të përzier”, një recetë e avancuar që përfshinte:
-blozë rrëshinore druri
-të zezën e kockave
-komponime të tëmthit të hekurit
-dyll blete
-lidhës organikë me origjinë shtazore
Baza ishte përftuar nga djegia e konifereve në temperatura të larta, ndërsa e zeza e kockave i jepte ngjyrës thellësi. Përbërjet e hekurit, të rralla për këtë periudhë, e bënin bojën më të qëndrueshme. Yndyrat dhe dylli i jepnin viskozitet dhe kapje të mirë në papirus ose pergamenë.
Rezultati ishte një bojë e fortë, me shkëlqim të lehtë, pothuaj si llak – ideale për dokumente që duhej të rezistonin udhëtimeve dhe kushteve të vështira. Studiuesit dyshojnë se përdorej një tretës i paqëndrueshëm i ngjashëm me terpentinën, i cili avullonte pas shkrimit duke lënë një shtresë të papërshkueshme nga uji.
Një recetë romake e dokumentuar më në fund materialisht
Receta e identifikuar përputhet me përshkrimet e bojërave të përziera të njohura nga burimet e lashta, por pothuajse asnjëherë nuk ishte provuar me gjetje fizike. Kjo e bën objektin një nga provat e pakta të drejtpërdrejta.
Prania e një teknologjie kaq të përparuar në Lusitani – periferia perëndimore e Perandorisë – ngre pyetje të reja mbi qarkullimin e njohurive dhe materialeve në botën romake.
Bojat e tipit “Biebrich” njiheshin kryesisht në Italinë veriore dhe përgjatë kufijve të Rinit, veçanërisht në mjedise ushtarake. Gjetja e një të tillë në Conimbriga tregon lëvrimin e shpejtë të ideve dhe teknikave, së bashku me njerëzit.
Një dritare e vogël drejt funksionimit të Perandorisë
Conimbriga është prej kohësh e njohur për kulturën e saj të lartë të shkrimit: pllakëza dylli, stiluse, instrumente kontabiliteti. Zbulimi i bojës e plotëson këtë tablo.
Ky objekt i vogël na tregon se administrata romake, edhe në provincat më të largëta, kishte qasje në përgatitje teknike të avancuara. Shkrimi nuk ishte thjesht mjet komunikimi, por një teknologji që bashkonte:
-metalurgjinë,
-kimikën e pigmenteve,
-empirizmin e lidhësve organikë.
Mbetja e ruajtur brenda enës është më shumë se pigment: është një fragment i prekshëm i mekanizmave të përditshëm të një perandorie që mbahej së bashku, dokument pas dokumenti, shkronjë pas shkronje.
Burimi: focus.it/ nga Luigi Bignami/ Përgatiti për botim: L.Veizi