Më 4 shkurt 1945, në gadishullin e Krimesë, në qytetin bregdetar të Jaltës, u hap një nga takimet më vendimtare të shekullit XX: Konferenca Ndërkombëtare e Jaltës. Në Pallatin Livadia, dikur rezidencë verore e carëve rusë, u mblodhën tre burrat që kishin në dorë fatin e botës pas Luftës së Dytë Botërore: Franklin D. Roosevelt, presidenti i Shteteve të Bashkuara; Winston Churchill, kryeministri i Britanisë së Madhe; dhe Josif Stalin, udhëheqësi absolut i Bashkimit Sovjetik.
Lufta ende nuk kishte përfunduar, por fundi i saj ishte i pashmangshëm. Gjermania naziste po shembej nën goditjet nga lindja dhe perëndimi, ndërsa Aleatët kishin kaluar Rubikonin historik: tashmë nuk diskutohej më si të fitohej lufta, por si do të fitohej paqja – dhe kush do ta kontrollonte atë.
Një takim mes shprese dhe mosbesimi
Konferenca e Jaltës u zhvillua në një atmosferë paradoksale. Aleatët ishin fitimtarë, por jo të barabartë. Ushtria e Kuqe kishte pushtuar Evropën Lindore, ndërsa trupat anglo-amerikane po avanconin nga Perëndimi. Stalin fliste nga pozita force; Churchill nga pozita frike për balancën evropiane; Roosevelt, i sëmurë rëndë dhe vetëm dy muaj larg vdekjes, përpiqej të ndërtonte një arkitekturë ndërkombëtare që do të shmangte një luftë tjetër globale.
Besimi mes tyre ishte i brishtë. Çdo marrëveshje mbante në vetvete një kompromis dhe një dyshim. Jalta ishte më pak një tryezë miqësore dhe më shumë një negociatë mes aleatësh që tashmë e shihnin njëri-tjetrin si rivalë të ardhshëm.
Vendimet që ndryshuan botën
Në Jaltë u morën disa nga vendimet më të rëndësishme politike të shekullit XX:
– Gjermania do të ndahej në katër zona okupimi: amerikane, britanike, sovjetike dhe franceze. Berlini do të kishte të njëjtin fat.
– U vendos çmilitarizimi dhe denazifikimi i plotë i Gjermanisë.
– U ra dakord për pagesën e reparacioneve të luftës, veçanërisht ndaj Bashkimit Sovjetik.
– U përcaktua se në vendet e çliruara të Evropës Lindore do të zhvilloheshin zgjedhje të lira, një formulë që shumë shpejt do të zbrazet nga përmbajtja.
– U hodhën bazat për krijimin e Organizatës së Kombeve të Bashkuara, me një Këshill Sigurimi ku fuqitë e mëdha do të kishin të drejtën e vetos.
– Bashkimi Sovjetik u angazhua të hynte në luftë kundër Japonisë, tre muaj pas kapitullimit të Gjermanisë.
Në letër, këto vendime dukeshin si një projekt për paqe dhe stabilitet global. Në praktikë, ato u shndërruan në themelet e një bote të ndarë.
Europa e ndarë dhe lindja e Luftës së Ftohtë
Pas Jaltës, Evropa nuk u bashkua; ajo u nda. Premtimi për zgjedhje të lira në Poloni, Rumani, Bullgari, Hungari dhe vende të tjera të Evropës Lindore mbeti një iluzion diplomatik. Realiteti ishte pushteti sovjetik dhe instalimi i regjimeve komuniste nën mbikëqyrjen e Moskës.
Churchill do ta quante këtë ndarje “Perde e Hekurt”, ndërsa historianët do ta shihnin Jaltën si pikën ku Lufta e Ftohtë mori formë, edhe pse ende pa emër.
Roosevelt besonte se mund ta zbutte Stalinin përmes institucioneve ndërkombëtare; Churchill e kuptonte rrezikun, por nuk kishte mjetet për ta ndalur; Stalini, nga ana tjetër, e shihte Evropën Lindore si një zonë sigurie pas shkatërrimit kolosal që kishte pësuar Bashkimi Sovjetik gjatë luftës.
Jalta sot: kompromis apo tradhti?
Konferenca e Jaltës mbetet edhe sot një nga ngjarjet më të debatuara të historisë moderne. Për disa, ajo ishte një kompromis i domosdoshëm, i diktuar nga realitetet ushtarake. Për të tjerë, ishte një tradhti ndaj Evropës Lindore, e lënë në mëshirë të diktaturave komuniste.
E vërteta historike qëndron diku në mes: Jalta nuk krijoi ndarjen e botës, por e formalizoi atë. Ajo shënoi momentin kur fituesit e luftës pranuan se paqja nuk do të ishte e përbashkët, por e ndarë në sfera influence.
Më 4 shkurt 1945, në Jaltë nuk u mbyll vetëm një kapitull i Luftës së Dytë Botërore; u hap një tjetër, po aq i gjatë dhe i rrezikshëm: kapitulli i botës bipolare, i frikës bërthamore dhe i ekuilibrit të terrorit. Një botë, hijet e së cilës vazhdojnë të bien edhe sot mbi politikën globale.
Përgatiti: L.Veizi