Plani i Francës dhe Gjermanisë për të ndërtuar një avion luftarak të së ardhmes, i planifikuar të vijë me një numër të madh dronësh dhe një “re komunikimi luftarak”, duket se po dështon.
Friedrich Merz, kancelari gjerman, tha këtë javë se programi prej 100 miliardë eurosh nuk funksiononte më për të. Ai këmbënguli se nuk ishte “një mosmarrëveshje politike”, por një mosmarrëveshje teknike. Franca ka nevojë për një avion që mund të mbajë armë bërthamore dhe të niset nga transportuesit e avionëve, ndërsa Gjermania jo. Megjithatë, problemet kanë origjinë shumë më të largët.
I njohur si Sistemi i Ardhshëm i Ajrit Luftarak (FCAS), programi u njoftua me bujë të madhe në vitin 2017 nga presidenti francez, Emmanuel Macron, dhe më pas nga kancelarja gjermane, Angela Merkel. Spanja iu bashkua në vitin 2019.
Avioni ajror ishte menduar të zëvendësonte avionët luftarakë ekzistues të Francës dhe Gjermanisë deri në vitin 2040, i pajisur me aftësi të fshehta dhe i rrethuar nga dronë që vëzhgonin përpara ose tërhiqnin zjarr armik, të gjithë duke ndarë të dhëna në kohë reale.
Evropa tashmë ka në dispozicion tre avionë luftarakë konkurrues: Eurofighter Typhoon, Rafale të Francës dhe Gripen të Suedisë. Drejtorët ekzekutivë të njëpasnjëshëm të kompanisë hapësinore panevropiane Airbus kanë paralajmëruar se kontinenti duhet t’i konsolidojë këto projekte. Megjithatë, rënia e FCAS do të bënte të kundërtën, me një projekt britaniko-italiano-japonez Tempest dhe një pasardhës të Gripen të diskutuar tashmë në diskutim.
Për një bllok që shpenzoi së bashku 381 miliardë euro (333 miliardë paund) për mbrojtje vitin e kaluar e që po përpiqet ta shndërrojë këtë në aftësi ushtarake, rreziqet janë të larta. Kërcënimet nga Rusia po rriten dhe Donald Trump i ka thënë Evropës se është koha të paguajë për sigurinë e vet.
Por, për vite me radhë kompanitë që ndërtojnë avionin ajror franko-gjerman nuk kanë qenë në gjendje të bien dakord se kush është përgjegjës.
Dassault Aviation, prodhuesi i famshëm francez i avionëve luftarakë, këmbëngul të udhëheqë pjesën e projektit të avionëve luftarakë. Kompania, e kontrolluar nga familja dhe drejtori i saj ekzekutiv, Éric Trappier, kanë luftuar për të mbajtur kontrollin pavarësisht kundërshtimit nga krahu i mbrojtjes i Airbus me seli në Gjermani, partneri tjetër kryesor në projekt.
Një ish-zyrtar i lartë francez, i cili kërkoi të mbetej anonim, tha për The Guardian se projekti duket se është konceptuar “në një nivel shumë të lartë politik”, pa diskutime më të gjera në Ministrinë e Mbrojtjes nëse vendet kishin të njëjtat nevoja.
Një “Dassault” të pavullnetshëm
Trappier e bëri të qartë qëndrimin e kompanisë në një përurim fabrike vitin e kaluar.
“Nëse ata (gjermanët) duan ta bëjnë vetë, le ta bëjnë vetë. Ne dimë si të bëjmë gjithçka nga A deri në Zh.”
Rafale mbetet jashtëzakonisht i suksesshëm në tregun e eksportit, me porosi që shtrihen deri në mesin e viteve 2030, duke nënvizuar ndikimin e Dassault mbi lojtarët e tjerë, përfshirë qeverinë franceze.
“Dassault nuk është i lehtë. Ata kanë inxhinierë të mrekullueshëm… por nga ana politike sillen si të duan. Dhe tani as nuk kanë nevojë për këtë program, ata kanë shumë shitje eksporti që vijnë nga Rafale. Pra, ata janë shumë të qetë dhe fryma e tyre bashkëpunuese nuk është e mirë. Më acarojnë“, tha ish-zyrtari i lartë francez.
Dinamika u shfaq plotësisht këtë javë, ndërsa Macron fluturoi për në Delhi për të nxitur Indinë të blinte më shumë se 114 Rafale, duke vepruar në thelb si shitës i Dassault, ndërsa në vendlindje, kompania refuzon të bashkëpunojë për zëvendësimin e tij.
Dassault gjithashtu ka një qëndrim pozitiv në këtë drejtim. Kompania u tërhoq nga programi Eurofighter në vitet 1980 sepse donte të ishte në krye të programit. Ai avion u ndërtua përfundimisht nga Mbretëria e Bashkuar, Italia, Gjermania dhe Spanja, pa Francën.
‘Problemi’ është se Trappier mund të ketë të drejtë. Nga tre vendet e përfshira, vetëm Franca kishte aftësinë e provuar për të projektuar një avion luftarak e vetme nga e para, sipas Francis Tusa, një analist i mbrojtjes.
“Dassault ka absolutisht të drejtë, por, nëse do të bashkëpunosh dhe të bashkëpunosh, nuk duhet t’u fusësh hundët të tjerëve në baltë“, tha Tusa.
Mosfunksionimi nuk është vetëm në anën franceze.
Bertrand de Cordoue, ish-kreu i çështjeve publike të Airbus me BE-në dhe NATO-n, tha se tensionet kishin ekzistuar midis dy kompanive që nga fillimi, me ekipet inxhinierike të Airbus që e konsideronin Dassault si konkurrencë.
“Për pjesën gjermane të Airbus, nuk ishte e natyrshme të pranonte daljen nga skema ekzistuese e Eurofighter. Ekipet që punonin në Eurofighter nuk e pranonin spontanisht idenë për të ndryshuar plotësisht mënyrën e tyre të të menduarit dhe për të punuar me një kompani franceze që, në tregun e eksportit, ishte konkurrente, jo partnere“, tha de Cordue, i cili tani është këshilltar në Institutin Jacques Delors, një organizatë kërkimore.
Nga ana tjetër, Dassault i ka rezistuar dorëzimit të njohurive të saj në ndërtimin e avionëve luftarakë Airbus-it, nga frika se një konkurrent do të fitonte ekspertizë franceze. De Cordoue argumentoi se meqenëse teknologjia financohej nga taksapaguesit francezë, ajo duhet të jetë “më shumë në pronësi të autoriteteve franceze” dhe se Dassault duhet të bashkëpunojë.
Përçarja mes dy vendeve
Edhe nëse qeveritë franceze dhe gjermane do të mund të kontrollonin kompanitë e tyre përkatëse, vullneti politik për ta bërë këtë duket se po venitet, pasojë e një përçarjeje në rritje midis dy vendeve në fushën e mbrojtjes.
Më herët në shkurt, Johann Wadephul, ministri i jashtëm i Gjermanisë, sugjeroi që Franca duhej të shpenzonte më shumë për ushtrinë e saj.
Vendet anëtare të NATO-s vitin e kaluar u zotuan të shpenzonin 5% të PBB-së për mbrojtje dhe siguri deri në vitin 2035, por Wadephul tha se përpjekjet franceze kishin qenë “të pamjaftueshme për ta arritur këtë deri më tani… rdhe Franca duhet të bëjë atë që po bëjmë ne këtu me diskutime të vështira”.
Qasja më e vendosur e Gjermanisë është pjesërisht rezultat i një dinamike të fuqisë në ndryshim. Kur programi FCAS filloi në vitin 2018, shpenzimet e saj për mbrojtjen ishin modeste. Tani, pas vendimit për t’u riarmatosur pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia, Berlini pret të shpenzojë 150 miliardë euro deri në vitin 2029, pothuajse dyfishi i buxhetit të Francës, pas një marrëveshjeje historike vitin e kaluar për të liruar “frenin e borxhit” të saj.
“Franca ka 60 vjet që është liderja e pranuar. Papritmas Gjermania po thotë: ‘Nuk kemi pse të jemi të nënshtruar”, tha Tusa.
“Në realitet, të veprojë vetëm me një avion luftarak do të ishte e vështirë për Gjermaninë”, shtoi Tusa.
“Pavarësisht ekspertizës së Airbus në avionët komercialë, ndërtimi i një avion luftarak nga e para do të ishte ‘ekuivalenti i tyre i Projektit Manhattan’ për shkak të mungesës së përvojës në këtë drejtim”, tha ai.
Një ‘zgjidhje me dy luftëtarë’
Mbetet e paqartë se çfarë ndodh më pas.
Gjermania mund të përpiqet t’i bashkohet Programit rival Britaniko-Italo-Japonez Global të Ajrit Luftarak (GCAP) , të quajtur Tempest, i cili pritet të hyjë në shërbim deri në vitin 2035, pesë vjet më herët se sa pritet të mbërrijë nominalisht FCAS, megjithëse ndoshta do të pranohet vetëm si vëzhgues dhe jo si partner i plotë.
Por Airbus nuk është dorëzuar ende. Guillaume Faury, drejtori ekzekutiv i saj, sinjalizoi një rrugë të mundshme përpara të enjten, duke sugjeruar se Franca dhe Gjermania mund të zhvillojnë secila avionë të veçantë, por t’i lidhin ato përmes sistemeve të përbashkëta të luftimit “cloud” dhe dronëve.
Faury tha se bllokimi “nuk duhet të rrezikojë të gjithë të ardhmen e kësaj aftësie evropiane të teknologjisë së lartë, e cila do të forcojë mbrojtjen tonë kolektive”.
“Nëse na kërkohet nga klientët tanë, ne do të mbështesim një zgjidhje me dy avionë luftarakë dhe jemi të përkushtuar të luajmë një rol udhëheqës në një FCAS të tillë të riorganizuar të ofruar përmes bashkëpunimit evropian.”
Ndërsa FCAS ishte në një “pikë të vështirë”, shtoi ai, “ne vazhdojmë të besojmë se programi në tërësi ka kuptim”.
Dështimi do ta linte Evropën të fragmentuar. Në vend të një aeroplani luftarak të gjeneratës së ardhshme, kontinenti mund të përfundonte me tre ose katër programe të ndara, midis FCAS nëse mbijeton, GCAP, përpjekjeve potencialisht të ndara kombëtare franceze dhe gjermane dhe pasardhësit të diskutuar të aeroplanit luftarak Gripen të Suedisë.
“Mendoj se duhet të kishin vazhduar fluturimin me një avion të vetëm. Ata (Airbus dhe Dassault) duhet të shkojnë në këshillim dhe në thelb t’u thuhet: ‘Hajdeni djema, silluni mirë”, tha Tusa.
Dassault nuk pranoi të komentojë për The Guardian.
Ndërkohë, Macron ka vazhduar të këmbëngulë publikisht se projekti mund të shpëtohet, duke i thënë Konferencës së Sigurisë në Mynih këtë muaj: “Është e vështirë për mua të kuptoj se si do të ndërtojmë zgjidhje të reja të përbashkëta nëse shkatërrojmë ato pak që kemi.”
Ish-zyrtari francez ishte më pesimist, duke vënë në dukje përfundimin e presidencës së Macron në maj 2027. Pasardhësi i tij i mundshëm, partia e ekstremit të djathtë, Tubimi Kombëtar, e Marine Le Pen, është më e butë ndaj Rusisë dhe mund ta braktisë plotësisht projektin./mxh