Sezoni i ri i British Film Institute, The Cinematic Life of Boxing, tregon se si ky zhanër magjepsës ka mbijetuar për më shumë se një shekull dhe feston aftësinë e tij për të frymëzuar breza të tërë.
Jason Okundaye
Që në momentet e para të shpikjes së filmit, u bë e qartë se boksi ishte një kandidat ideal për spektaklin që kjo formë e re arti kërkonte të shfaqte – dhe njëkohësisht ta zhvillonte atë. Nuk është çudi: teknologjitë e reja kërkonin të kapnin emocionin e lartë, intensitetin fizik, rivalitetin dhe trazimin personal, dhe boksi dukej i aftë t’i përthithte të gjitha këto narrativa. Për më tepër, fakti që ai kapërcente ndarjet klasore e zgjeroi edhe më shumë tërheqjen e tij në këtë formë të re argëtimi.
Filmi i parë sportiv ishte një xhirim i shkurtër i vitit 1894, që tregonte një ndeshje gjashtë raundëshe mes Mike Leonard dhe Jack Cushing. Vetëm 23 sekonda kanë mbijetuar, por ndikimi i tij ndihet edhe sot, 132 vite më pas. Që atëherë, dhjetëra regjisorë janë tërhequr nga historitë e boksit – nga ndeshjet profesionale te sparingjet amatore e deri te përleshjet pa doreza. Në fakt, asnjë sport tjetër nuk është trajtuar në kinema në këtë shkallë, qoftë përmes dramave, biografive apo dokumentarëve.
Kuratori i këtij sezoni, Clive Chijioke Nwonka, vetë një boksier amator që nga fëmijëria në Londër, beson se kërkimi i pakompromis për realizëm është thelbësor për marrëdhënien mes sportit dhe artit. Filmat e përzgjedhur, sipas tij, “lidhen me përvojën njerëzore – varfërinë, përpjekjen, triumfin – dhe me boksin jo vetëm si sport, por si mënyrë jetese”. Ndryshe nga futbolli apo kriketi, boksi është një përballje direkte mes dy individëve, ku presioni dhe intensiteti lexohen lehtësisht.
Filmat e këtij zhanri shpesh përfshijnë personazhe të njohur: luftëtari i nënvlerësuar që kërkon shansin e madh, kampioni arrogant, promotori i dyshimtë, trajneri cinik. Por filmat e këtij sezoni tregojnë gjithashtu boksin si një “kolonë zanore” të jetës së klasës punëtore. Vepra si Fighters (1991) e Ron Peck apo Rocco and His Brothers trajtojnë çështje si familja, mbijetesa dhe lëvizshmëria sociale – tema që kapërcejnë kohën dhe zhanrin.
Filmat e boksit shpesh pasqyrojnë edhe klimën politike të kohës. Në vitin 1974, në Zaire (sot Republika Demokratike e Kongos), Muhammad Ali u përball me George Foreman në ndeshjen legjendare “Rumble in the Jungle”. Ajo nuk ishte vetëm një përballje sportive, por edhe një simbol ideologjik i epokës së të drejtave civile. Ky moment u përjetësua në dokumentarin When We Were Kings (1996), i konsideruar nga shumë si një nga dokumentarët sportivë më të mirë të të gjitha kohërave.
Zhanri nuk kufizohet vetëm te ndeshjet e mëdha. Filmi i Clint Eastwood, Million Dollar Baby, me protagoniste Hilary Swank, sfidon paragjykimet gjinore në sport. Ndërsa gurthemeli i këtij universi mbetet saga Rocky e Sylvester Stallone, që më pas u zgjerua me serinë Creed nga Ryan Coogler. Këto filma nuk janë thjesht histori suksesi, por reflektime mbi klasën sociale dhe përpjekjen për të dalë prej saj.
Megjithatë, zhanri shpesh bie në klishe – një pasojë e numrit të madh të filmave dhe strukturës së ngjashme narrative. Filmi i fundit Christy, me Sydney Sweeney, u kritikua për një rrëfim të parashikueshëm. Rreziku, sipas Nwonka-s, qëndron në supozimet e gabuara për publikun dhe në dramatizimin e tepërt të figurave reale.
Një tjetër problem është theksi i tepruar mbi aspektin fizik – montazhet e pafundme të stërvitjes – në vend të jetës së plotë të boksierit. Po ashtu, skenat artificiale të ndeshjeve kritikohen shpesh nga vetë boksierët. Në këtë drejtim, Martin Scorsese me Raging Bull vendos një standard të lartë, duke paraqitur brutalitetin e ringut në mënyrë të ashpër dhe realiste.
Në fund, ajo që i mban gjallë filmat e boksit është elasticiteti i tyre. Edhe pse përdorin shpesh të njëjtat modele, filmat më të mirë rikthehen te thelbi: rreziku i përballjes, kostoja fizike dhe psikologjike, dhe çmimi i mbijetesës. Kjo është një pasqyrë e gjendjes njerëzore – universale dhe e përjetshme. Dhe kështu, vallëzimi mes kinemasë dhe boksit vazhdon, duke rikthyer historitë e vjetra për audiencat e reja.
Përgatiti për botim: L.Veizi