Më 10 prill 1941, në kulmin e shpërbërjes së Mbretërisë së Jugosllavisë nën goditjen e ushtrive të Boshtit, u shpall krijimi i Shtetit të Pavarur të Kroacisë (NDH). Në pamje të parë, akti u paraqit si një realizim i aspiratave kombëtare kroate. Në realitet, ai ishte produkt i drejtpërdrejtë i pushtimit gjerman dhe italian, një konstrukcion politik i varur nga Berlini dhe Roma.
Në krye të këtij shteti u vendos Ante Pavelić, udhëheqës i lëvizjes ultranacionaliste Ustashë, një organizatë e frymëzuar nga ideologjitë fashiste dhe naziste të kohës. Nën patronazhin e Nazi Germany dhe Fascist Italy, regjimi i ri përfshiu në territorin e tij jo vetëm Kroacinë, por edhe Bosnjën dhe Hercegovinën, duke krijuar një entitet të paqëndrueshëm dhe të përçarë etnikisht.
Terrori shtetëror dhe politika e shfarosjes
Menjëherë pas konsolidimit të pushtetit, regjimi i Ustashëve nisi një fushatë sistematike terrori. Objektiv u bënë serbët, hebrenjtë, romët dhe çdo kroat që kundërshtonte regjimin. Politika e tyre u përkufizua nga një brutalitet ekstrem, që synonte spastrimin etnik dhe ideologjik të territorit.
Në këtë kontekst u ngrit edhe kampi famëkeq i përqendrimit i Jasenovac, i cili do të mbetej një nga simbolet më të errëta të barbarisë në Ballkan gjatë Luftës së Dytë Botërore. Vlerësimet historike mbi numrin e viktimave ndryshojnë, por shumica e studiuesve bien dakord se qindra mijëra njerëz – nga 350 mijë deri në 450 mijë sipas disa burimeve – humbën jetën në këtë kamp dhe në sistemin më të gjerë të persekutimit.
Jasenovaci nuk ishte thjesht një kamp; ai ishte një mekanizëm i organizuar i vdekjes, ku ekzekutimet, torturat dhe kushtet çnjerëzore përbënin përditshmërinë. Ai u kthye në një simbol të gjenocidit të ushtruar nga një regjim që, ndonëse formalizonte shtetësinë kroate, në thelb ishte një instrument i pushtuesve.
Rezistenca dhe kthesa e luftës
Megjithatë, sundimi i Ustashëve nuk mbeti pa kundërshtim. Me kalimin e viteve, lëvizja partizane jugosllave, e udhëhequr nga Josip Broz Tito, fitoi terren. Deri në vitin 1944, pjesa më e madhe e territorit kroat, sidomos zonat rurale, kishte kaluar nën kontrollin e forcave partizane, ndërsa pushteti i NDH-së mbetej i kufizuar kryesisht në qytetet kryesore dhe nën mbrojtjen e trupave gjermane.
Kjo rezistencë nuk ishte vetëm ushtarake, por edhe një refuzim i politikave ekstreme dhe kriminale të regjimit. Shumë kroatë iu bashkuan partizanëve, duke kontribuar në luftën kundër fashizmit dhe duke sfiduar narrativën se NDH përfaqësonte vullnetin e popullit.
Fundi i luftës dhe një kapitull tjetër tragjik
Me rënien e Boshtit në vitin 1945, regjimi i Ustashëve u shemb. Në kaosin e fundit të luftës, mijëra kroatë – veçanërisht ata të lidhur me regjimin, por edhe civilë – u përpoqën të dorëzoheshin tek forcat britanike, duke kërkuar mbrojtje dhe status refugjati.
Por në një vendim që mbetet i debatueshëm edhe sot, autoritetet britanike i kthyen këta njerëz në duart e partizanëve jugosllavë. Ajo që pasoi ishte një seri marshimesh të detyruara dhe ekzekutimesh masive, të njohura në histori si tragjeditë e pasluftës në Bleiburg dhe rrugët e vdekjes. Dhjetëra mijëra njerëz humbën jetën, në një cikël hakmarrjeje që mbylli me gjak një nga kapitujt më të errët të historisë së rajonit.
Një trashëgimi e rëndë historike
Ngjarjet e 10 prillit 1941 dhe pasojat e tyre nuk janë thjesht një episod i së kaluarës. Ato mbeten një plagë e hapur në kujtesën kolektive të Ballkanit, një kujtesë e rrezikut që sjell bashkëpunimi me ideologjitë totalitare dhe përdorimi i shtetit si instrument përjashtimi dhe shfarosjeje.
Historia e Shtetit të Pavarur të Kroacisë është një paralajmërim i qartë: kur nacionalizmi ekstrem ndërthuret me pushtetin absolut dhe mbështetjen e forcave të jashtme, pasojat mund të jenë katastrofike – jo vetëm për “të tjerët”, por për vetë shoqërinë që e përqafon atë.