Përgatiti: Leonard Veizi
Më 18 tetor 1867, Shtetet e Bashkuara morën zyrtarisht në zotërim Alaskën, territorin e gjerë që Rusia ua kishte shitur për 7,2 milionë dollarë. Për Moskën, marrëveshja ishte një mënyrë për të hequr dorë nga një zotërim i largët, i kushtueshëm dhe i vështirë për t’u mbrojtur. Për Uashingtonin, blerja ishte një investim që në atë kohë ngjalli dyshime, por që më vonë do të rezultonte me rëndësi të madhe strategjike dhe ekonomike.
Marrëveshja ishte nënshkruar më 30 mars 1867 nga përfaqësuesit e dy vendeve. Në emër të Shteteve të Bashkuara, negociatat i drejtoi sekretari i Shtetit William H. Seward, ndërsa Rusinë e përfaqësoi diplomati Eduard de Stoeckl. Pas ratifikimit të traktatit, dorëzimi zyrtar i territorit u krye në Sitka, më 18 tetor të po atij viti.
Në atë kohë, Alaska nuk ishte as shtet amerikan dhe as një territor i njohur për pasuritë që do ta bënin të famshëm në dekadat e ardhshme. Ishte një hapësirë e madhe në skajin veriperëndimor të kontinentit, me klimë të ashpër, popullsi të rrallë në raport me sipërfaqen dhe lidhje të vështira me qendrat kryesore të pushtetit.
Pse Rusia vendosi ta shiste?
Prania ruse në Alaskë kishte nisur në shekullin XVIII dhe ishte zgjeruar kryesisht përmes tregtisë së gëzofëve. Kompani tregtare, gjuetarë dhe kolonë rusë kishin ngritur vendbanime në brigjet e Paqësorit Verior, duke krijuar një zotërim që ndodhej mijëra kilometra larg qendrave administrative të perandorisë.
Por mbajtja e këtij territori nuk ishte e lehtë. Furnizimi me ushqime dhe mallra, transporti dhe mbrojtja ushtarake kërkonin shpenzime të konsiderueshme. Për më tepër, Rusia e kishte të vështirë ta mbronte Alaskën në rast konflikti me një fuqi detare si Britania e Madhe, e cila zotëronte territore në Amerikën e Veriut dhe kishte prani të fortë në Paqësorin Verior.
Lufta e Krimesë, e zhvilluar nga viti 1853 deri më 1856, kishte treguar kufizimet ushtarake dhe logjistike të Perandorisë Ruse. Në rast të një lufte tjetër me britanikët, Alaska mund të bëhej objekt pushtimi. Shitja te Shtetet e Bashkuara shihej si një mënyrë për të përfituar financiarisht nga territori, në vend që të rrezikohej humbja e tij pa kompensim.
Vendimi nuk u mor vetëm për shkak të largësisë apo klimës. Rusia po rishikonte edhe pozicionin e saj në Amerikën e Veriut, ndërsa marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara ofronin mundësinë e një marrëveshjeje që mund të shërbente interesave të të dyja palëve.
Një blerje që shkaktoi polemika
Në Shtetet e Bashkuara, marrëveshja u prit me skepticizëm nga një pjesë e politikanëve dhe e opinionit publik. Vendi sapo kishte dalë nga Lufta Civile, e cila kishte përfunduar në vitin 1865, dhe përpara kishte detyrën e vështirë të rindërtimit. Shumë amerikanë mendonin se qeveria duhej t’i përqendronte fondet te problemet e brendshme, në vend që të shpenzonte miliona dollarë për një territor të largët, të ftohtë dhe, sipas perceptimit të kohës, me pak vlerë ekonomike.
Sekretari i Shtetit William H. Seward u bë objekt talljesh nga kundërshtarët e marrëveshjes. Ata e cilësuan blerjen si një shpenzim të panevojshëm dhe e pagëzuan territorin me emra përçmues, ndër të cilët u përhap edhe shprehja Seward’s Folly, që mund të përkthehet si “marrëzia e Sewardit”.
Megjithatë, Seward e shihte blerjen në një këndvështrim tjetër. Alaska zgjeronte praninë amerikane në Paqësorin Verior, krijonte mundësi të reja tregtare dhe forconte pozicionin strategjik të Shteteve të Bashkuara përballë fuqive të tjera. Për 7,2 milionë dollarë, amerikanët morën një territor me rreth 1,5 milionë kilometra katrorë. Kostoja ishte afërsisht 4,74 dollarë për kilometër katror.
Përmasat e marrëveshjes ishin të jashtëzakonshme, por vlera e vërtetë e territorit do të kuptohej gradualisht.
Ari që ndryshoi gjithçka
Në fund të shekullit XIX, zbulimet e arit ndryshuan përfytyrimin që amerikanët kishin për veriun e largët. Në vitin 1896, zbulimi i arit në zonën e Klondikes shkaktoi një nga ethet më të mëdha të arit në historinë e Amerikës së Veriut. Një saktësim është i nevojshëm: Klondike ndodhet në territorin e Yukonit, në Kanadanë e sotme, jo në Alaskë. Megjithatë, rrugët drejt vendburimeve kalonin shpesh përmes Alaskës, duke e lidhur territorin me lëvizjen masive të kërkuesve të arit.
Edhe vetë Alaska përjetoi ethet e arit, veçanërisht pas zbulimeve në zonën e Nome-s dhe më vonë në Fairbanks. Qytete e vendbanime u zgjeruan, tregtia mori hov dhe mijëra njerëz u drejtuan drejt veriut me shpresën për t’u pasuruar.
Ari nuk ishte pasuria e vetme. Me kalimin e kohës, u bë e qartë se Alaska zotëronte burime të rëndësishme peshkimi, pyje, minerale dhe rezerva nafte e gazi. Territori që dikur ishte paraqitur si një shpenzim i kotë nisi të shihej si një pasuri strategjike dhe ekonomike.
Nga territor rus në shtetin e 49-të amerikan
Pas blerjes, Alaska kaloi në disa faza administrative nën administrimin amerikan. Për dekada me radhë, zhvillimi i saj mbeti i kufizuar nga largësia, klima dhe infrastruktura e dobët. Rëndësia strategjike u rrit sidomos gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe në vitet e Luftës së Ftohtë, kur pozicioni i saj pranë Bashkimit Sovjetik e bëri një pikë të rëndësishme për mbrojtjen amerikane.
Më 3 janar 1959, Alaska u pranua zyrtarisht si shteti i 49-të i Shteteve të Bashkuara. Vetëm disa muaj më vonë, më 21 gusht, edhe Havai u bë shteti i 50-të.
Zhvillimi ekonomik mori një shtysë të re me zbulimin e naftës në gjirin e Prudhoe-s, në vitin 1968. Më pas u ndërtua sistemi i tubacionit Trans-Alaska, që nisi transportimin e naftës në vitin 1977, duke lidhur vendburimet veriore me portin e Valdezit në jug.
Sot, Alaska është një nga territoret më të rëndësishme të Shteteve të Bashkuara për burimet natyrore, veçanërisht për naftën, gazin, peshkimin dhe mineralet. Megjithatë, pretendimi se prej saj vjen një e katërta e naftës amerikane nuk pasqyron prodhimin e sotëm: pesha e Alaskës në prodhimin kombëtar të naftës është shumë më e ulët se në periudhat kur vendburimet e saj arrinin kulmin. Ajo mbetet, ndërkaq, një burim kryesor i prodhimeve amerikane të detit.
Më 18 tetor 1867, në Sitka u ul flamuri rus dhe u ngrit ai amerikan. Ishte fundi i sundimit rus në Alaskë dhe fillimi i një kapitulli të ri për territorin. Në atë çast, pak kush mund ta parashikonte se blerja e përqeshur si “marrëzia e Sewardit” do të shndërrohej në një nga zgjerimet më të rëndësishme territoriale në historinë e Shteteve të Bashkuara.