Në verën e vitit 1910, Shqipëria u përball me një nga përplasjet më të ashpra mes lëvizjes kombëtare shqiptare dhe pushtetit osman në fundin e një epoke që po shkonte drejt shpërbërjes. Trupat e Perandorisë Osmane hynë në Shkodër, duke i dhënë fund një kryengritjeje të gjerë shqiptare që kishte nisur disa muaj më parë kundër politikave të centralizimit të qeverisë së Turqve të Rinj.
Kjo kryengritje nuk ishte një ngjarje e izoluar. Ajo ishte pjesë e një procesi të gjatë rezistence shqiptare ndaj përpjekjeve të Stambollit për të forcuar kontrollin mbi vilajetet shqiptare, pikërisht në një kohë kur idetë kombëtare po përhapeshin me shpejtësi dhe kërkesat për të drejta gjuhësore e administrative po bëheshin gjithnjë e më të forta.
Pas Revolucionit të Turqve të Rinj në vitin 1908, shumë shqiptarë kishin shpresuar se regjimi i ri kushtetues do të sillte më shumë liri dhe njohje për identitetin kombëtar. Por shumë shpejt këto pritshmëri u zhgënjyen. Qeveria e re osmane ndoqi një politikë më të centralizuar, duke kërkuar të kufizonte autonominë lokale, të kontrollonte më fort administratën dhe të zbatonte reforma që prekën drejtpërdrejt jetën e popullsisë shqiptare.
Një nga shkaqet kryesore të pakënaqësisë ishin taksat e reja dhe masat administrative të imponuara nga qeveria osmane. Këto vendime nxitën reagimin e krerëve shqiptarë, veçanërisht në Kosovë dhe në zonat veriore. Në këtë periudhë u aktivizua fuqishëm edhe Isa Boletini, një nga figurat më të njohura të rezistencës shqiptare, i cili u përpoq të bindte prijësit shqiptarë që kishin marrë pjesë në përplasjet e vitit 1909 të rifillonin luftën kundër autoriteteve osmane.
Në pranverën e vitit 1910, kryengritja mori përmasa të mëdha. Forcat shqiptare sulmuan garnizonet osmane në Prishtinë dhe Ferizaj, ndërsa në Pejë u vra komandanti osman. Kryengritësit ndërprenë linjat e komunikimit, bllokuan hekurudhën në drejtim të Shkupit dhe morën nën kontroll pika strategjike si Gryka e Kaçanikut, një nga kalimet më të rëndësishme ndërmjet Kosovës dhe Maqedonisë.
Përballë kësaj situate, qeveria osmane dërgoi trupa të shumta për të shtypur kryengritjen. Ushtria osmane, e pajisur më mirë dhe me epërsi numerike, nisi një operacion të gjerë ushtarak. Pas dy javësh luftimesh të ashpra, forcat shqiptare u detyruan të tërhiqeshin drejt zonës së Drenicës, ndërsa ushtria osmane rifitoi gradualisht kontrollin mbi territoret e humbura.
Më 1 qershor 1910, osmanët rimorën Pejën. Më pas ofensiva vazhdoi drejt qendrave të tjera shqiptare. Prizreni dhe Gjakova ranë nën kontrollin e ushtrisë osmane, ndërsa në verë trupat perandorake u drejtuan drejt Shkodrës, një nga qendrat më të rëndësishme politike dhe kulturore shqiptare.
Në korrik të vitit 1910, trupat osmane hynë në Shkodër, duke shënuar fundin e fazës së parë të kësaj kryengritjeje. Por fitorja ushtarake osmane u shoqërua me një valë të ashpër represioni ndaj popullsisë shqiptare.
Masat ndëshkuese ishin të rënda. U kryen ekzekutime, pati arrestime masive dhe shumë fshatra u dogjën si formë hakmarrjeje ndaj mbështetësve të kryengritjes. Pronat e familjeve të përfshira në rezistencë u konfiskuan ose u shkatërruan. Qeveria osmane kërkoi jo vetëm të mposhtte kryengritësit, por edhe të godiste bazën shoqërore dhe kulturore që ushqente lëvizjen kombëtare shqiptare.
Një nga goditjet më të mëdha ishte ajo ndaj arsimit dhe gjuhës shqipe. Vetëm dy vite më parë, në vitin 1908, Kongresi i Manastirit kishte miratuar alfabetin e njësuar të gjuhës shqipe, një hap historik për kulturën kombëtare. Por pas kryengritjes, autoritetet osmane shpallën të paligjshme shumë botime në alfabetin shqip dhe mbyllën shkolla ku mësohej gjuha amtare.
Gazetarë, shkrimtarë dhe botues shqiptarë u vunë nën presion. Disa u gjobitën, disa u burgosën dhe ndaj disa të tjerëve u kërkua edhe dënimi me vdekje. Për Perandorinë Osmane, çështja shqiptare nuk ishte më vetëm një problem sigurie; ajo ishte kthyer në një përplasje me një lëvizje kombëtare që kërkonte identitet, arsim dhe të drejta politike.
Ekzistojnë edhe interpretime historike që kanë vënë në dukje mundësinë e ndikimit serb në nxitjen e kryengritjes, pasi dobësimi i Perandorisë Osmane në Ballkan përputhej me interesat strategjike të Serbisë së asaj kohe. Megjithatë, shumica e historianëve e shohin kryengritjen kryesisht si pasojë të drejtpërdrejtë të pakënaqësive shqiptare ndaj politikave osmane të centralizimit dhe shtypjes së kërkesave kombëtare.
Kryengritja e vitit 1910 ishte vetëm fillimi i një serie lëvizjesh më të mëdha. Ajo u pasua nga kryengritja e vitit 1911 në Malësinë e Madhe dhe nga kryengritja e madhe e vitit 1912, e cila do të çonte në shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912.
Prandaj korriku i vitit 1910 mbetet një nga ato momente kur historia shqiptare duket sikur ecën mes dy zjarreve: nga njëra anë një perandori që përpiqej të ruante kontrollin mbi territoret e saj evropiane, dhe nga ana tjetër një popull që po kërkonte të afirmonte gjuhën, kulturën dhe identitetin e vet kombëtar.
Përgatiti: L.Veizi