Më 10 korrik 1976, një fishkëllimë shurdhuese dhe një erë e rëndë kimike prishën qetësinë e zonës midis Medës dhe Sevesos. Gjysmë shekulli më vonë, trashëgimia e katastrofës kimike detyroi Evropën të krijonte një sistem të ri ligjor për sigurinë industriale.
E shtunë, 10 korrik 1976, ora 12:37. Një pasdite e zakonshme vere në provincën industriale të Milanos shndërrohet papritur në fillimin e një prej katastrofave më të rënda mjedisore të shekullit XX. Revista Time e renditi atë në vendin e tetë mes katastrofave më të mëdha ekologjike në botë.
Një re toksike, e padukshme por vdekjeprurëse, u ngrit nga uzina Icmesa në Meda, duke përhapur një substancë pothuajse të panjohur për publikun në atë kohë: dioksinën TCDD.
Pesëdhjetë vjet më vonë, Seveso mbetet simboli i një epoke të re në ndërgjegjësimin për rreziqet kimike dhe sigurinë industriale.
Fishkëllima e reaktorit
Ata që e përjetuan atë ditë kujtojnë dy elemente të forta: një fishkëllimë të vazhdueshme dhe shurdhuese që vinte nga reaktori i Icmesa-s (Industria Chimica Meda Società Azionaria), shkaktuar nga shpërthimi i valvulës së sigurisë, dhe një erë të rëndë e të mprehtë që mbushi ajrin për orë të tëra.
Fabrika ishte relativisht e vogël, me rreth 200 punonjës, por i përkiste një prej grupeve kimike më të fuqishme në botë: Givaudan, në pronësi të shumëkombëshit zviceran Hoffmann-La Roche.
Strategjia e heshtjes
Pavarësisht përmasave të situatës, e vërteta doli në dritë me vonesë dramatike.
Edhe pse teknikët e kompanisë kishin konfirmuar praninë e dioksinës që më 14 korrik, autoritetet italiane u njoftuan zyrtarisht vetëm më 17 korrik, pas shtatë ditësh heshtjeje.
Ndërkohë, dëmet kishin filluar të shfaqeshin: gjethet e bimëve mbuloheshin me njolla dhe dëmtime, kafshët shtëpiake dhe bagëtitë ngordhën me mijëra, ndërsa rreth njëzet fëmijë shfaqën simptomat e kloraknes, një sëmundje e dhimbshme e lëkurës e lidhur me ekspozimin ndaj dioksinës.
Dëshmia
Jörg Sambeth, atëherë drejtor teknik i grupit Givaudan dhe një nga drejtuesit e paktë të dënuar nga drejtësia italiane, së bashku me drejtuesin e uzinës, deklaroi vite më vonë:
“Aksidenti mund dhe duhej të ishte shmangur. Roche kishte kursyer në sistemet e sigurisë dhe në trajnimin e teknikëve të Icmesa-s. Por skandali i vërtetë ishte se kompania nuk kishte hetuar aksidentet e mëparshme në uzinën e BASF në vitet 1950, ku kishte ndodhur pikërisht i njëjti reaksion kimik. Ne u bëmë pjesë e një strategjie heshtjeje, për shkak të respektit ndaj hierarkisë.”
Harta e ndotjes: zonat A, B dhe R
Kur autoritetet konfirmuan përmasat e katastrofës, një sipërfaqe prej rreth 1 807 hektarësh u hartëzua dhe u nda në tri zona, sipas nivelit të ndotjes me dioksinë.
Në qendër të emergjencës ishte Zona A: 108 hektarë me ndotje jashtëzakonisht të lartë, ku nivelet e dioksinës tejkalonin 50 mikrogramë për metër katror. Ajo kërkonte evakuim të plotë.
Rreth saj ndodhej Zona B, një sipërfaqe prej 269 hektarësh me nivele ndotjeje midis 5 dhe 50 mikrogramë, ku u vendosën menjëherë kufizime të rrepta për prodhimet bujqësore dhe kontrolle të vazhdueshme shëndetësore.
Zona e tretë, Zona R (Respekti), përfshinte rreth 1 430 hektarët e mbetur, ku ndotja ishte më e ulët.
Ishte Zona A ajo që pësoi pasojat më dramatike. Më 26 korrik 1976, 735 banorë u detyruan të largoheshin nga shtëpitë e tyre, përpara se zona të rrethohej me një gardh metalik katër metra të lartë.
Shtëpitë më të ndotura u shembën nga buldozerët. Bashkë me to u zhdukën edhe gjithçka që përmbanin: rrobat, mobiljet, pajisjet shtëpiake dhe fotografitë familjare.
Ishte fshirja e menjëhershme e kujtimeve të një jete për qindra njerëz, të cilëve nuk iu lejua të ktheheshin më në shtëpitë e tyre.
Nga rrënojat te pylli i lisave
Procesi i dekontaminimit zgjati vite.
Midis viteve 1981 dhe 1984 u ndërtuan depozita të mëdha të papërshkueshme nga uji, ku u izoluan rreth 280 mijë metra kub materiale të kontaminuara. Ato u mbrojtën nga një sistem me katër barriera të njëpasnjëshme për të parandaluar përhapjen e helmeve në mjedis.
Mbetjet e shtëpive të shembura, materialet e pastrimit dhe shtresa e tokës së ndotur u groposën në thellësi 80–90 centimetra.
Sot, mbi territorin që dikur ishte plagë e hapur e Zonës A, shtrihet Bosco delle Querce, një park i gjelbër urban i krijuar për ta kthyer vendin e katastrofës në një monument të gjallë kujtese.
Pasojat shëndetësore dhe anomalitë e lindjeve
Studimet epidemiologjike të dekadave të mëvonshme kanë treguar një rritje të disa patologjive tumorale te banorët e zonave A dhe B, përfshirë shtim të rasteve të tumoreve të pankreasit dhe melanomave te gratë.
Por një nga zbulimet më të habitshme lidhej me sistemin endokrin.
Dioksina vepron si një çrregullues hormonal, duke ndikuar në sistemin riprodhues mashkullor. Për vite me radhë në Seveso u vu re një ndryshim i pazakontë në raportin gjinor të lindjeve: në familjet e ekspozuara pati një numër më të lartë lindjesh vajzash krahasuar me djemtë.
Gjatë periudhës së ekspozimit maksimal u regjistruan rreth 81 vajza për çdo 50 djem, ndërsa mesatarja normale është afërsisht 53 vajza për çdo 50 djem.
Trashëgimia: lind Direktiva Seveso
Katastrofa e Sevesos tregoi qartë kufizimet e ligjeve të kohës përballë rreziqeve industriale.
Në vitin 1982, Këshilli Evropian miratoi Direktivën Seveso, e cila për herë të parë vendosi konceptin e “rrezikut të aksidenteve madhore” dhe detyrimin për kompanitë kimike që të hartonin raporte të detajuara sigurie dhe t’i paraqisnin ato para autoriteteve publike.
Sot, legjislacioni evropian kërkon kontrolle të rrepta, plane emergjence dhe përfshirjen e komuniteteve lokale në informimin dhe menaxhimin e rreziqeve.
Seveso nuk ishte vetëm një katastrofë kimike. Ishte momenti kur Evropa kuptoi se zhvillimi industrial pa siguri mund të shndërrohej në një kërcënim për vetë shoqërinë.
Burimi/ focus.it