Zbulimi më i frikshëm në historinë e psikologjisë nuk ndodhi në një spital psikiatrik, por në qelitë e proceseve të Nurembergut në vitin 1945.
Pas rënies së Rajhut të Tretë, psikiatri Douglas Kelley dhe psikologu Gustave Gilbert morën një mision unik: të ekzaminonin mendjet e liderëve nazistë të mbijetuar, si Hermann Göring dhe Rudolf Hess. E gjithë bota priste një përgjigje ngushëlluese.
Të gjithë donin që ekzaminimet mjekësore të provonin se këta burra ishin përbindësha të deformuar, sadistë me anomali cerebrale ose të çmendur me delire të rënda klinike. Shkenca mjekësore dukej sikur do të vendoste kufirin përfundimtar mes “nesh” dhe “atyre”.
Por ajo që zbuluan i la shkencëtarët të paralizuar nga frika.
Testet e inteligjencës treguan se të pandehurit jo vetëm që ishin mendërisht të shëndetshëm, por edhe jashtëzakonisht inteligjentë. Mesatarja e grupit ishte 128 pikë, shumë më e lartë se mesatarja e zakonshme. Eksperti i financave Hjalmar Schacht arriti një rezultat mbresëlënës prej 143, ndërsa karizmatiku Göring shënoi 138.
Ata ishin burra të kulturuar, të aftë të vlerësonin letërsinë, operën dhe shkencën moderne.
Goditja e vërtetë erdhi me testin misterioz të Rorschach.
Duke analizuar përgjigjet që liderët nazistë dhanë për njollat e famshme të bojës, dhe pasi rezultatet e tyre u përzien në mënyrë anonime me ato të qytetarëve të zakonshëm, psikologët zbuluan diçka shqetësuese: ishte e pamundur të identifikohej një “personalitet nazist”.
Nuk kishte një “gjen të së keqes” dhe as një profil psikiatrik të veçantë që t’i dallonte nga një drejtues i zakonshëm apo nga një fqinj i zakonshëm.
Ata ishin njerëz ligjërisht të shëndetshëm, etër familjarë të dashur dhe qytetarë të përshtatur plotësisht me mjedisin e tyre shoqëror.
Gilbert arriti në përfundimin se bëhej fjalë për psikopatë moralë, të aftë të fshinin empatinë përmes fanatizmit.
Kelley shkoi edhe më tej me një paralajmërim që tingëllon fort edhe sot: këta burra nuk ishin një anomali, por një produkt i kohës së tyre.
Tmerri i Nurembergut nuk qëndronte te fakti se u gjetën përbindësha, por te fakti se u provua se njerëz të zakonshëm, nën ndikimin e manipulimit masiv, janë të aftë të kryejnë mizori pa iu dridhur qerpiku./ad