Nga Franklin te koha jonë: filozofia e dy detyrimeve të përjetshme
Nga Leonard Veizi
Në vitin 1789, teksa epoka e Iluminizmit po shkëlqente dhe revolucioni po gurgullonte, Benjamin Franklin, mjeshtri i pragmatizmit dhe mençurisë, filozofi, diplomati por dhe një nga etërit themelues të Shteteve të Bashkuara, hodhi në letër atë që është ndoshta thënia më cinike dhe më e thellë e kohës: “Në këtë botë asgjë nuk mund të thuhet të jetë e sigurt, përveç vdekjes dhe taksave.” Në sipërfaqe, kjo thënie duket se është një tallje e mençur me burokracinë e përjetshme. Por kur gërmojmë, gjejmë thelbin e filozofisë së ekzistencës. Franklin nuk na dha thjeshtësisht një anekdotë, por na ofroi dy spiranca të patundura në oqeanin e pasigurt të jetës. Ai na kujtoi se, pavarësisht teknologjisë, pasurisë apo idealeve tona të larta, ne ndodhemi të mbërthyer mes dy detyrimeve universale: fatit tonë si qenie të vdekshme dhe përgjegjësisë sonë si pjesë e shoqërisë…
…Letra e famshme e Benjamin Franklin, – e cila daton më 13 nëntor 1789, – i drejtohej Jean-Baptiste Leroy-t, një mikut të tij francez, fizikant dhe bashkëpunëtor në fushën e eksperimentimeve shkencore me elektricitetin. Në këtë letër, Franklin – asokohe 83-vjeçar dhe në prag të vdekjes – diskutonte mbi kushtet politike pas miratimit të Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara, duke reflektuar mbi pasigurinë e botës dhe përhershmërinë e dy gjërave të pashmangshme: vdekjes dhe taksave.
Vdekja, kufiri që i jep kuptim jetës
Vdekja është akti suprem i barazisë. Ajo nuk bën dallim mes bankierit dhe lypësit, mes tiranit dhe viktimës. Ajo është pika zero ku zhduken të gjitha dallimet tona artificiale. Ky fund i pashmangshëm, ky kufi i tmerrshëm, është paradoksalisht, forca që i jep kuptim çdo frymëmarrjeje.
Po të ishim të pavdekshëm, cila do të ishte arsyeja për të vrapuar? Për të dashur me pasion? Për të krijuar me urgjencë? Përfundimësia e jetës është ajo që e ngarkon çdo çast me peshë, duke na detyruar të bëjmë zgjedhje, të vlerësojmë kohën dhe të lëmë një gjurmë para se pluhuri të na thërrasë. Ajo është tragjedia fisnike e njeriut.
Taksat, çmimi i kontratës shoqërore
Përballë kësaj madhështie ekzistenciale, Franklin vendos taksat. Një element kaq banal, kaq tokësor, por thellësisht filozofik. Taksat janë forma më konkrete e lidhjes sonë. Ato nuk janë thjesht një tarifë për shërbimet (rrugët, shkollat, dritat), por borxhi që i kemi komunitetit për privilegjin e të jetuarit në një rend të strukturuar.
Nëse vdekja na kujton se jemi individë të vetmuar përballë fatit, taksat na kujtojnë se jemi të lidhur pazgjidhshmërisht me të tjerët. Ato janë shenja e kontratës shoqërore të pashkruar, ku liria individuale nuk është kurrë absolute, por vjen me koston e përgjegjësisë kolektive. Të paguash taksat është akti më bazik i njohjes se ti nuk jeton vetëm.
Dy spiralet e realitetit
Në këtë botë të konsumit të shfrenuar dhe virtualitetit, ku çdo gjë duket e negociueshme dhe e përkohshme, vdekja dhe taksat mbeten si dy shtylla që nuk lëvizin.
Vdekja i përket sferës së metafizikës: na kujton se jemi të përkohshëm dhe të nënshtruar ndaj natyrës.
Taksat i përkasin sferës së etikës/politikës: na kujton se jemi të përgjegjshëm dhe të nënshtruar ndaj shoqërisë.
Ajo që nënkuptoi Franklin nuk ishte një humor i hidhur, por një leksion themelor mbi vetëdijen njerëzore: jeta zhvillohet në atë hapësirë dinamike mes këtyre dy detyrimeve. Midis fundit të pashmangshëm dhe borxhit të pashmangshëm.
Cili është virtyti i vërtetë, atëherë? Nuk është shmangia e asnjërës prej këtyre të vërtetave. Virtyti qëndron në mënyrën se si e plotësojmë jetën midis tyre: të jetojmë me ndërgjegje (duke ditur përkohshmërinë tonë) dhe me ndershmëri (duke paguar çmimin për qytetërimin tonë).
A jemi të vërtetë njerëz vetëm kur pranojmë që jemi të vdekshëm dhe përgjegjës? Ndoshta, por kjo është e vetmja gjë e sigurt.