Në 4 maj të vitit 1953, Ernest Heminguej fiton Çmimin Pulitzer për novelën “Plaku dhe Deti”.
Nga Leonard Veizi
Kur Ernest Hemingueji mori Çmimin Pulitzer Prize për novelën “Plaku dhe Deti”, në dukje u konsiderua thjesht si lajm kulture. Por në thelb, ishte një shuplakë morale që sot tingëllon më fort se kurrë. Sepse romani i tij nuk ishte një histori suksesi, por historia e një humbjeje dinjitoze, atë që shoqëria jonë e ka zhdukur tashmë nga fjalori…
Më 4 maj 1953, bota e letrave nuk kremtoi fitoren e një çmimi dhënë për një libër, por aktin e një rezistence morale. Sepse Ernest Hemingueji pranoi Çmimin Pulitzer për “Plaku dhe Deti”, pasi skaliti në ndërgjegjen kolektive testamentin e tij mbi madhështinë. Ishte një vepër e shkruar me atë thjeshtësi kirurgjikale që vetëm dëshpërimi dhe mjeshtëria mund ta prodhonin: fjali të shkurtra si goditje çekiç, një horizont i pafund blu dhe një plak që refuzoi të bëhej pre e rrethanave.
Beteja
Historia e Santiagos, peshkatarit kuban që sfidon fatin pas 84 ditësh shterpësi, nuk është një kronikë peshkimi; është një liturgji mbi përballjen. Ai nuk kërkonte lavdi. Ai kërkonte të mos dorëzohej. Ndaj lufton për të ruajtur një marrëveshje të heshtur me veten. Lufta e tij me peshkun gjigant është pasqyra e çdo lufte njerëzore, ku kundërshtari është po aq fisnik sa vetë njeriu. Por këtu Hemingueji thyen rregullat e tregut të fitores: Santiago kthehet në breg me një skelet. Për botën e sotme, të obsesionuar pas “rezultatit”, ky do të konsiderohej dështim. Për Heminguejin, ky ishte triumfi absolut.
Manifesti
Në një kohë si kjo e jona, ku suksesi matet me shkëlqimin e jashtëm dhe trofetë e dukshëm, mesazhi i Santiagos godet si një dallgë e ftohtë. Ai mishëron atë që ne e kemi holluar me retorikë boshe: dinjitetin në disfatë. Në plan editorial, kjo vepër qëndron si një kundërtezë ndaj mentalitetit të “fitores me çdo kusht”. Santiago na kujton se njeriu nuk është projektuar për rehatinë e portit, por për egërsinë e rrymave.
Ne jetojmë në një realitet ku rezultati ka vrarë procesin. Ku dukja ka zëvendësuar përmbajtjen. Ku “fituesit” janë shpesh ata që dinë të shfaqen, jo ata që dinë të përballen. Politika shet triumfe të menjëhershme; ekonomia shpërblen rrugët e shkurtra; shoqëria glorifikon suksesin pa histori.
Askush nuk flet për detin. Të gjithë duan peshkun.
Konkluzioni
“Plaku dhe Deti” nuk është një libër për peshkimin. Është një manual për dinjitetin në një botë që e ka bërë kompromisin normë. Është një kujtesë se madhështia nuk matet me atë që ekspozon, por me atë që përballon.
“Pulitzer”-i i vitit 1953 nuk ishte thjesht një mirënjohje për stilin, por afirmimi i një etike. Ai çmim sanksionoi idenë se madhështia e një qenieje njerëzore nuk matet me atë që sjell në breg, por me mënyrën se si pranon të luftojë kur fati i është kthyer kundër.
“Plaku dhe Deti” na shërben si një busull morale. Në një botë që kërkon fitore pa sakrificë, Hemingueji na kujton se pasuria e vërtetë është ajo që mbetet brenda nesh pasi “peshkaqenët” e jetës kanë ngrënë gjithçka tjetër: papërkulshmëria.