Nuk mund të kalosh pesë minuta pa kontrolluar telefonin ? A e hap Instagramin “vetëm për një sekondë” dhe zbulon se gjysmë ore më vonë je ende aty? A zgjohesh gjatë natës dhe gjëja e parë që bën është të kontrollosh njoftimet? Apo vazhdon të shfletosh lajme të këqija edhe pse e di shumë mirë se po të shqetësojnë?
Kjo është epoka e varësive të reja dixhitale .
Ekspertët theksojnë se qëllimi nuk është të demonizohen telefonat inteligjentë, rrjetet sociale apo videolojërat. Bota dixhitale tani është pjesë e jetës sonë dhe mund të sjellë përfitime të mëdha. Problemi fillon kur përdorimi bëhet i vështirë për t’u kontrolluar dhe fillon të lërë mënjanë gjumin, punën, studimin, marrëdhëniet apo aktivitetin fizik.
Dhe hulumtimet po fillojnë t’u vënë një emër shumë prej këtyre sjelljeve.
Diagnoza e parë e vërtetë: çrregullimi i lojërave
Një dallim është thelbësor. Jo çdo gjë që quhet “varësi nga telefonat inteligjentë” është zyrtarisht një sëmundje.
Megjithatë, Organizata Botërore e Shëndetësisë e ka njohur në Klasifikimin Ndërkombëtar të Sëmundjeve, ICD-11, çrregullimin e shkaktuar nga lojërat.
Kjo nuk do të thotë që të luash shumë është automatikisht një sëmundje. Çrregullimi ka të bëjë me humbjen e kontrollit mbi lojërat, një përparësi në rritje që i jepet lojës mbi aktivitetet e tjera dhe vazhdimin e sjelljes pavarësisht pasojave negative. Për të arritur në një diagnozë, duhet të ketë një ndikim të rëndësishëm në jetën personale, familjare, shoqërore, shkollore ose të punës, përgjithësisht për të paktën 12 muaj.
Dhe prek një pakicë lojtarësh, jo të gjithë ata që kalojnë disa orë para një konsole.
Të varur nga rrjetet sociale: kur problemi është shfletimi pa fund
Varësia nga mediat sociale, e cila shpesh në kërkime quhet përdorim problematik i mediave sociale ose çrregullim i përdorimit të tyre, aktualisht nuk është një diagnozë e pavarur ICD-11 si çrregullimi i lojërave.
Shenjat janë mjaft intuitive: dëshira për të ndaluar dhe pamundësia për ta bërë këtë, kalimi i më shumë kohës në internet sesa ishte planifikuar, ndjenja e një nevoje të fortë për të kontrolluar mediat sociale, neglizhimi i aktiviteteve të tjera, irritueshmëria kur nuk mund të kesh akses në platforma ose vazhdimi i përdorimit të tyre pavarësisht problemeve që shkaktojnë.
Shoqata Amerikane e Psikologjisë u bën thirrje njerëzve t’i kushtojnë vëmendje pikërisht këtyre sjelljeve, veçanërisht tek adoleshentët.
Sipas anketës së fundit të madhe mbi Sjelljen Shëndetësore te Fëmijët në Moshë Shkollore (HBSC) nga Organizata Botërore e Shëndetësisë në Evropë, e kryer me pothuajse 280,000 të rinj të moshës 11, 13 dhe 15 vjeç në 44 vende dhe rajone, 11% e adoleshentëve tregojnë shenja të përdorimit problematik të mediave sociale, krahasuar me 7% në vitin 2018. Përqindja rritet në 13% tek vajzat dhe bie në 9% tek djemtë.
FOMO: frika e të qenit i vetmi që nuk e di
Një nga kurthet më të fuqishme të mediave sociale tani ka një emër jashtëzakonisht të njohur: FOMO, Frika e humbjes së një mundësie.
Është ajo ndjesi që të bën të mendosh: “Po sikur të ketë ndodhur diçka ndërkohë?”.
Pra, ne kontrollojmë WhatsApp, Instagram, TikTok, lajmet dhe bisedat edhe kur nuk kemi ndonjë arsye të vërtetë për ta bërë këtë.
FOMO nuk është një diagnozë psikiatrike. Megjithatë, është një fenomen psikologjik i studiuar në lidhje me përdorimin problematik të internetit dhe mediave sociale. Një studim i botuar në vitin 2024 shqyrtoi saktësisht lidhjen midis FOMO-s, përdorimit problematik të mediave sociale dhe doomscrolling-ut, dhe zbuloi se mekanizmat e rregullimit të emocioneve luajnë një rol të rëndësishëm.
Me fjalë të tjera: sa më shumë që ndiejmë se na duhen mjete dixhitale për të menaxhuar ankthin, mërzinë ose emocionet e pakëndshme, aq më shumë rrezikojmë të tërhiqemi në një rreth vicioz.
Doomscrolling: pse vazhdojmë të lexojmë lajme të këqija
Është ndoshta një nga fenomenet më karakteristike të epokës së telefonave inteligjentë. Doomscrolling është konsumimi kompulsiv i lajmeve negative: luftëra, fatkeqësi, kriza, aksidente, sëmundje, skandale. Një histori të çon te një tjetër dhe gishti yt vazhdon të shfletojë.
Paradoksi është i qartë: ne kërkojmë informacion për t’u ndjerë më të përgatitur dhe shpesh përfundojmë duke u ndjerë edhe më të shqetësuar.
Doomscrolling nuk është as një diagnozë e pavarur mjekësore, por është bërë një fokus i kërkimeve mbi sjelljen problematike në internet. Studimet e kanë lidhur atë me FOMO dhe vështirësitë në rregullimin e emocioneve.
Dhe kjo mund të shndërrohet në një kurth tjetër: sa më të shqetësuar të jemi, aq më shumë informacion kërkojmë; sa më shumë informacion negativ të konsumojmë, aq më shumë rritet shqetësimi ynë.
Nomofobia: kur telefoni mungon, vjen ankthi
“Nomofobia” është një fjalë e shpikur nga fobia ndaj mos-telefonave celularë.
Nuk do të thotë thjesht “Jam i mërzitur që e lashë telefonin në shtëpi”. Është termi që përdoret për të përshkruar shqetësimin ose ankthin që lidhet me mungesën e një telefoni inteligjent, humbjen e lidhjes ose pamundësinë për të aksesuar informacion dhe marrëdhëniet dixhitale të dikujt.
Përsëri, ia vlen të jesh i kujdesshëm me fjalët: nuk është një diagnozë zyrtare e pavarur.
Por është një fenomen i studiuar, gjithnjë e më i ndërthurur me sjellje të tjera problematike. Një studim i botuar në vitin 2026 analizoi së bashku nomofobinë, varësinë nga mediat sociale dhe FOMO-n, duke identifikuar frikën e humbjes së informacionit si një nga urat më të rëndësishme midis këtyre fenomeneve dhe simptomave të ankthit dhe depresionit.
Telefoni, shkurt, mund të bëhet një lloj “objekti sigurie”: nëse e kemi, gjithçka është në rregull. Nëse zhduket, qoftë edhe vetëm për disa minuta, diçka duket e gabuar.
Dridhje fantazmë: telefoni që dridhet edhe kur nuk dridhet
A keni qenë ndonjëherë i sigurt se telefoni juaj po vibronte në xhep, vetëm për ta nxjerrë dhe për të kuptuar se nuk kishte mbërritur asnjë njoftim?
Kjo quhet sindroma e dridhjes fantazmë, ose sindroma e dridhjes fantazmë.
Nuk është një sëmundje e njohur, por një fenomen perceptues i studiuar: truri mund të interpretojë stimujt e vegjël fizikë si një dridhje telefoni, veçanërisht kur jemi mësuar të presim vazhdimisht njoftime.
Është pothuajse versioni dixhital i “Dëgjoj dikë duke më thirrur” kur askush nuk më ka telefonuar.
Dhe pastaj është pagjumësia e shkaktuar nga telefonat inteligjentë
Çështja nuk është vetëm sa kohë kalojmë në internet, por edhe kur e bëjmë këtë.
Të lëvizësh rrotull në shtrat duket e padëmshme: “Do të shikoj vetëm dy video dhe pastaj do të fle”. Problemi është se ato dy video mund të zgjasin njëzet minuta, një orë ose shumë më tepër.
APA vëren se përdorimi i teknologjisë afër kohës së gjumit, dhe veçanërisht i mediave sociale, është i lidhur me çrregullimet e gjumit tek adoleshentët.
Dhe një studim gjatësor i botuar në vitin 2025 gjeti një lidhje midis përdorimit problematik të mediave sociale dhe simptomave të mëvonshme depresive dhe ankthioze, ku problemet e gjumit me sa duket luajnë një rol të pjesshëm në lidhje. Megjithatë, vetë autorët theksojnë se marrëdhënia është komplekse dhe nuk duhet të lexohet automatikisht si shkak dhe pasojë.
Përfundimi praktik është i lehtë për t’u kuptuar: nëse telefoni na vjedh gjumin, problemi nuk është më vetëm koha e kaluar para ekranit.
Mediat sociale dhe trupi: ndikimi fizik
Revolucioni dixhital nuk ka të bëjë vetëm me trurin. Orët e kaluara para një ekrani mund të nënkuptojnë më pak lëvizje, më shumë sjellje sedentare, tendosje të syve dhe probleme muskuloskeletale të lidhura me mbajtjen e të njëjtit qëndrim për periudha të gjata kohore.
E ashtuquajtura qafë teknologjike, “qafa e telefonit inteligjent”, tani është një shprehje e zakonshme për dhimbjen dhe tensionin që shoqërohet me qëndrimin e animit të kokës drejt pajisjes. Nuk është një diagnozë e re mjekësore, por përshkruan një problem shumë konkret: ne po kalojmë gjithnjë e më shumë kohë me qafën e përkulur mbi një ekran.
Truri nuk është “i sëmurë”: është sjellja që bëhet problematike
Dhe ky është ndoshta dallimi më i rëndësishëm. Nuk duhet ta shndërrojmë çdo zakon dixhital në një diagnozë.
Të shikosh TikTok për një orë, të luash një videolojë në fundjavë, të kontrollosh Instagramin ose të lexosh lajmet nuk do të thotë domosdoshmërisht të jesh i varur. Vetëm sasia nuk është e mjaftueshme.
Ajo që bën vërtet diferencën është kontrolli dhe ndikimi në jetën e përditshme. Prandaj, pyetja që duhet bërë nuk është vetëm: “Sa orë kaloj në telefon?”, por më tepër: “A mund të ndalem kur të dua? Dhe çfarë po sakrifikoj për të vazhduar?”
Nëse telefoni fillon të pengojë gjumin, punën, studimin, marrëdhëniet, sportin apo jetën reale, atëherë zilja paralajmëruese bëhet shumë më serioze.
Euronews.com-ad