Për 28 vjet, Berlini jetoi me një plagë në mes të qytetit. Një mur i ngritur në emër të mbrojtjes së socializmit u kthye në burg për miliona njerëz. Më 9 nëntor 1989, ai u rrëzua, por historia e tij mbetet një paralajmërim për çdo pushtet që kërkon të mbajë njerëzit të mbyllur.
Nga Leonard Veizi
Muri i Berlinit nuk ndërtua për të mbrojtur qytetin nga armiqtë dhe aq për të penguar një ushtri pushtuese të hynte në Gjermaninë Lindore, por për të penguar gjermanët të largoheshin prej saj. Ky ishte paradoksi i madh i një regjimi që pretendonte se kishte ndërtuar shoqërinë e drejtë: për ta mbajtur në këmbë, duhej të burgoste njerëzit brenda saj…
…Më 13 gusht 1961, Berlini u zgjua i ndarë. Familje, miq, kolegë dhe të dashur, që deri një natë më parë lëviznin lirshëm nga njëra anë e qytetit në tjetrën, u gjendën përballë telave me gjemba dhe ushtarëve të armatosur. Një vijë kufitare, e cila në hartë mund të dukej thjesht një ndarje administrative, u shndërrua brenda pak orësh në një plagë të vërtetë mbi trupin e qytetit.
Për 28 vjet, Muri i Berlinit u bë simboli më i dukshëm i Luftës së Ftohtë, i ndarjes së Evropës dhe i përplasjes mes dy sistemeve politike. Në njërën anë, Perëndimi me demokracinë liberale dhe ekonominë e tregut; në tjetrën, një regjim komunist që e kishte kthyer kontrollin e popullsisë në parim qeverisjeje.
Më 9 nëntor 1989, kjo ndarje nisi të shembej. Nuk ishte vetëm fundi i një kufiri fizik. Ishte dështimi publik i një ideologjie që kishte nevojë për tela me gjemba, roje dhe armë për të bindur qytetarët të mos largoheshin.
Ndërtimi i burgut prej betoni
Vendimi për ngritjen e Murit të Berlinit erdhi nga drejtuesit e Gjermanisë Lindore, me miratimin e udhëheqjes sovjetike. Valter Ulbrihti, kreu i regjimit komunist në Berlinin Lindor, kërkoi mbështetjen e Nikita Hrushovit për mbylljen e kufirit. Shkaku ishte i qartë: mijëra qytetarë po largoheshin drejt Perëndimit, duke e dobësuar ekonomikisht dhe politikisht Republikën Demokratike Gjermane.
Arratisja ishte kthyer në një votë të përditshme kundër regjimit. Njerëzit nuk kishin nevojë të shkruanin manifeste politike apo të merrnin pjesë në demonstrata. Mjaftonte të merrnin një tren dhe të kalonin në anën tjetër. Pikërisht këtë mundësi pushteti vendosi t’ua hiqte.
Gjatë natës së 12-13 gushtit 1961, trupat dhe forcat e sigurisë mbyllën kufirin ndërmjet dy pjesëve të Berlinit. U vendosën tela me gjemba, u bllokuan rrugët, u ndërprenë lidhjet hekurudhore dhe u pengua qarkullimi mes dy sektorëve të qytetit. Mëngjesin e së dielës, banorët zbuluan se qyteti i tyre nuk ishte më i njëjti.
Muri preu 192 rrugë, ndërsa ndarja preku edhe linjat hekurudhore, metronë, urat dhe kalimet ujore. Njerëz që jetonin në të njëjtën lagje nuk mund të vizitonin më njëri-tjetrin. Punëtorë mbetën të ndarë nga vendet e punës, prindër nga fëmijët, bashkëshortë nga partnerët e tyre. Një kufi politik ndërhyri brutalisht në jetën private.
Fillimisht ishte një pengesë me tela me gjemba. Më pas u zëvendësua gradualisht me struktura betoni, gardhe sigurie, kulla vrojtimi dhe zona të kontrolluara nga ushtarët. Muri u rindërtua e u përforcua disa herë, deri në formën e tij përfundimtare, me segmente betoni që arrinin rreth 3,6 metra lartësi.
Autoritetet e Berlinit Lindor e pagëzuan si «Muri Mbrojtës Antifashist». Një emërtim që përpiqej të fshihte funksionin e tij të vërtetë. Në propagandën zyrtare, ai mbronte socializmin nga armiqtë e jashtëm. Në realitet, mbronte një qeveri nga qytetarët që nuk dëshironin të jetonin nën sundimin e saj.
Kjo është një nga të vërtetat më domethënëse të historisë së tij: kur një shtet duhet të ndërtojë një mur për të penguar njerëzit të largohen, problemi nuk qëndron te njerëzit që ikin, por te sistemi që i detyron të ikin.
Jeta nën hijen e murit
Me kalimin e viteve, Muri i Berlinit u bë pjesë e peizazhit urban. Por të mësoheshe me praninë e tij nuk do të thoshte ta pranoje. Ishte një normalitet i imponuar, një plagë që banorët e shihnin çdo ditë dhe që pushteti kërkonte ta paraqiste si të përhershme.
Berlini Perëndimor, i shkëputur gjeografikisht nga pjesa tjetër e Gjermanisë Perëndimore, u përball me vështirësi ekonomike dhe demografike. Berlini Lindor, ndërkaq, u integrua në strukturën politike dhe administrative të Gjermanisë komuniste. Dy pjesë të të njëjtit qytet filluan të zhvilloheshin sipas dy modeleve të ndryshme, ndërsa banorët e tyre jetonin me përvoja gjithnjë e më të largëta nga njëri-tjetri.
Megjithatë, asnjë mur nuk mundi të shuante dëshirën për të kaluar në anën tjetër. Arratisjet vazhduan. Disa njerëz hapën tunele nën tokë, të tjerë përdorën automjete të modifikuara, balona me ajër të nxehtë, dokumente të falsifikuara apo mënyra të tjera që shpesh kërkonin një guxim të jashtëzakonshëm.
Rreth 5 mijë persona arritën të kalonin me sukses drejt Berlinit Perëndimor, përmes përpjekjeve të ndryshme për t’iu shmangur kontrollit kufitar. Por çmimi ishte i rëndë. Qindra njerëz u vranë ose u plagosën gjatë përpjekjeve për të kapërcyer barrierën. Çdo viktimë ishte një dëshmi se muri nuk ishte thjesht një strukturë betoni, por një mekanizëm dhune.
Në këtë pikë, Muri i Berlinit zbulonte natyrën e vërtetë të regjimit që e kishte ngritur. Një shtet që pretendonte se përfaqësonte punëtorët, fshatarët dhe njerëzit e zakonshëm, i trajtonte ata si të burgosur sapo kërkonin të zgjidhnin vetë vendin ku dëshironin të jetonin.
Kur filloi të shembet Perandoria
Në fund të viteve 1980, sistemi komunist në Evropën Lindore kishte hyrë në një krizë të thellë. Ekonomia e centralizuar nuk prodhonte më bindje, propaganda kishte humbur një pjesë të madhe të fuqisë së saj dhe shoqëritë po kërkonin ndryshim.
Në Bashkimin Sovjetik, Mihail Gorbaçovi kishte nisur reformat e njohura si Perestrojka dhe Glasnost. Moska po tërhiqej gradualisht nga politika e ndërhyrjes ushtarake për të mbajtur në këmbë regjimet komuniste të Evropës Lindore. Doktrina e Brezhnjevit, sipas së cilës sovjetikët mund të ndërhynin me forcë për të ruajtur sistemin në vendet e bllokut, po humbiste kuptimin e saj praktik.
Në maj të vitit 1989, Hungaria nisi çmontimin e barrierave kufitare me Austrinë. Ky veprim hapi një çarje të rëndësishme në sistemin e kontrollit të Evropës Lindore. Gjermanolindorët filluan të kalonin përmes Hungarisë drejt Perëndimit. Brenda disa muajsh, mijëra njerëz shfrytëzuan këtë rrugë për t’i shpëtuar regjimit të tyre.
Ndërkohë, në vetë Gjermaninë Lindore po rritej pakënaqësia. Demonstratat masive, sidomos ato të Lajpcigut, u shndërruan në sfidën më të madhe ndaj pushtetit komunist. Njerëzit dilnin në rrugë duke kërkuar reforma, zgjedhje të lira dhe të drejtën për të udhëtuar.
Qeveria e Erich Honekerit nuk arriti ta ndalte këtë proces. Në tetor 1989, Honekeri u detyrua të largohej nga drejtimi i vendit. Por ndryshimi i një udhëheqësi nuk mjaftonte më. Kërkesa e shoqërisë kishte kaluar përtej emrave: kërkohej fundi i sistemit të mbyllur.
9 nëntor 1989 – Nata kur u hapën portat
Më 9 nëntor 1989, një deklaratë e shkurtër shkaktoi një nga kthesat më të mëdha të historisë evropiane të pasluftës.
Gynter Shabovski, një nga drejtuesit e Partisë së Bashkuar Socialiste të Gjermanisë Lindore, doli para gazetarëve për të komunikuar vendimin e ri mbi udhëtimet jashtë shtetit. Gjatë konferencës për shtyp, ai njoftoi lehtësimin e rregullave të kalimit kufitar. Kur u pyet se kur do të hynin në fuqi masat e reja, Shabovski, pasi konsultoi dokumentet, u përgjigj se, sipas dijenisë së tij, ato zbatoheshin menjëherë.
Ishte një përgjigje që do të ndryshonte historinë.
Lajmi u përhap me shpejtësi. Mijëra berlinezë lindorë u drejtuan drejt pikave të kalimit, duke kërkuar të kalonin në Perëndim. Rojet kufitare, të papërgatitura për turmën dhe pa udhëzime të qarta, nuk arritën ta kontrollonin situatën. Në pikën e kalimit të Bornholmer Shtrasesë, porta u hap dhe njerëzit filluan të kalonin.
Pamjet që pasuan u bënë pjesë e kujtesës kolektive të Evropës. Njerëz që për 28 vjet kishin jetuar të ndarë përqafoheshin, qanin, qeshnin dhe ngjiteshin mbi mur. Disa filluan ta godisnin betonin me çekiçë e dalta. Të tjerë thjesht kalonin, sikur të kishin frikë se mos dikush do të ndryshonte mendje dhe do t’ua mbyllte sërish portën.
Ishte një fitore e qytetarëve të zakonshëm. Jo e një ushtrie, jo e një partie dhe as e një udhëheqësi të vetëm. Ishin njerëzit ata që e kishin konsumuar legjitimitetin e murit, duke refuzuar të jetonin përgjithmonë nën hijen e tij.
Shembja fizike e barrierës nisi zyrtarisht më 13 qershor 1990, në rrugën Bernauer Shtrase. Mbetën vetëm disa segmente, të ruajtura si memoriale dhe dëshmi të një kohe kur një ideologji e kishte ndarë Evropën me beton.
Rënia e Murit të Berlinit u bë simbol i fundit të Luftës së Ftohtë dhe hapi rrugën drejt ribashkimit të Gjermanisë, që u realizua më 3 tetor 1990.
Muri që nuk duhet të ngrihet më
Më 9 nëntor 1989 nuk u rrëzua vetëm një mur por u shemb një prej simboleve më të rënda të ndarjes politike të shekullit XX. Për miliona njerëz, ajo natë shënoi rikthimin e një të drejte që nuk duhej t’u ishte mohuar kurrë: të jetonin të lirë dhe të vendosnin vetë për të ardhmen e tyre.
Por historia e Murit të Berlinit nuk duhet parë vetëm si një episod i përfunduar. Ajo mbetet një provë për çdo shoqëri që rrezikon të pajtohet me kufizimin e lirive në emër të sigurisë, ideologjisë apo interesit të shtetit. Muret nuk ndërtohen gjithmonë me beton. Ndonjëherë ngrihen me censurë, frikë, propagandë, izolim dhe ndalim të fjalës së lirë. Ndonjëherë nuk duken fare, por janë po aq të vështira për t’u kapërcyer.
Muri i Berlinit kishte një veçori që propaganda nuk arriti ta fshihte: njerëzit në njërën anë përpiqeshin të hynin në anën tjetër, ndërsa askush nuk rrezikonte jetën për të kaluar në drejtim të kundërt. Ky fakt i vetëm ishte një gjykim politik më i fuqishëm se mijëra fjalime zyrtare.
Një sistem që e quan veten të drejtë, por duhet të armatosë kufijtë për të mbajtur qytetarët brenda, e ka dhënë tashmë përgjigjen për natyrën e vet. Nuk ka barazi të imponuar me dhunë, as lumturi të garantuar me urdhër dhe as shoqëri të lirë që e trajton largimin si krim.
Muri ra, por paralajmërimi i tij mbetet. Liria nuk është dhuratë e një qeverie dhe as privilegj që pushteti mund ta japë apo ta tërheqë sipas dëshirës. Ajo është e drejtë. Dhe kur një shtet fillon të ndërtojë mure për ta kufizuar, qytetarët kanë arsye të pyesin se çfarë po përpiqet të fshehë pas tyre.
Siç shkruante shkrimtari gjerman Peter Shnajder, shkatërrimi i murit në mendjet e njerëzve do të kërkonte më shumë kohë sesa shembja e betonit. Ndoshta ky është mësimi më i rëndësishëm i 9 nëntorit: muret mund të zhduken brenda një nate, por frika, mosbesimi dhe zakoni i bindjes mund të mbijetojnë shumë më gjatë.