Më 25 korrik 1788, Volfgang Amadeus Mozart përfundoi Simfoninë Nr. 40 në Sol minor
Nga Leonard Veizi
Mbetet një hipotezë e pambështetur nga prova të drejtpërdrejta, por jashtëzakonisht joshëse: ndoshta vetë Volfgang Amadeus Mozart e ndjeu se me tri simfonitë e fundit po mbërrinte në pikën më të lartë të krijimtarisë së tij. Jo thjesht në kulmin e një karriere të shkëlqyer. Në një apogje – atë çast të rrallë kur gjenia njerëzore duket sikur kapërcen kufijtë e saj dhe prek diçka që i ngjan hyjnores…
…Historia njeh shumë artistë të mëdhenj, por shumë pak prej tyre kanë lënë pas vepra që të japin përshtypjen se nuk janë vetëm fryt i mjeshtërisë, por i një frymëzimi që sfidon çdo shpjegim racional.
Kjo është edhe ideja që Piter Shefer e shndërroi në zemrën dramatike të filmit “Amadeus”. Përmes figurës së Antonio Salierit, rivalit të tij të përhumbur mes admirimit dhe zilisë, ai krijoi ndoshta metaforën më të bukur për gjeninë e Mozartit: “Zoti e përdorte Mozartin si flautin e Tij.”
Nëpërmjet tij rridhnin melodi me një harmoni aq të përsosur, sa dukej sikur nuk kishin qenë për t’u kompozuar, por për t’u zbuluar. Salieri nuk e kishte zili vetëm teknikën e Mozartit; ai kishte zili privilegjin e tij të pashpjegueshëm: ndjesinë se Hyjnorja kishte zgjedhur të fliste përmes një njeriu kaq tokësor, spontan dhe fëminor.
Ndoshta pikërisht për këtë arsye, tri simfonitë e fundit – Nr. 39, Nr. 40 dhe Nr. 41 – nuk duken vetëm si mbyllja e një karriere. Ato ngjajnë me testamentin artistik të një krijuesi që, në çastin më të lartë të frymëzimit, arriti të tejkalojë vetveten.
25 korrik 1788 – Kryevepra që autori i saj ndoshta nuk e dëgjoi kurrë
Më 25 korrik 1788, Volfgang Amadeus Mozart përfundoi Simfoninë Nr. 40 në Sol minor (K. 550), një prej veprave më të njohura dhe më prekëse të gjithë historisë së muzikës klasike.
E shkruar në një periudhë të mbushur me vështirësi financiare, zhgënjime dhe pasiguri personale, Simfonia Nr. 40 është një paradoks i rrallë artistik: dramatike, melankolike, thuajse tragjike, por njëkohësisht me një bukuri që e bën dhimbjen të tingëllojë si përsosmëri.
Vera e vitit 1788 mbetet një nga mrekullitë e historisë së muzikës. Brenda vetëm disa javësh, në një shpërthim krijues të jashtëzakonshëm, Mozarti kompozoi Simfoninë Nr. 39, Simfoninë Nr. 40 dhe Simfoninë Nr. 41 “Jupiter”. Tri vepra me karakter krejt të ndryshëm, por secila një kulm i artit simfonik.
Megjithatë, mbi to rëndon ende një mister: nuk ekziston asnjë dokument i sigurt që të dëshmojë se këto simfoni u interpretuan publikisht gjatë jetës së Mozartit. Nuk njihen programe koncertesh apo dëshmi të qarta bashkëkohëse që ta konfirmojnë këtë.
Për këtë arsye, disa studiues kanë hedhur hipotezën se këto vepra mund të mos jenë shkruar për një porosi apo një koncert të caktuar, por si një shprehje e lirë e një gjeniu në kulmin e fuqisë krijuese – një mesazh artistik që do t’i mbijetonte kohës.
Është një nga ironitë më të mëdha të historisë së artit: Simfonia Nr. 40, të cilën Mozarti ndoshta nuk e dëgjoi kurrë të interpretuar, është sot një nga veprat më të luajtura, më të studiuara dhe më të dashura të muzikës perëndimore.
Ndoshta kjo është fitorja më e madhe e një artisti: jo të dëgjojë vetëm duartrokitjet e kohës së vet, por të vazhdojë të dëgjohet edhe atëherë kur koha e tij ka mbaruar prej shekujsh.
“Rekuiemi”, kulmi i gjuhës së tij muzikore
Por mbi të gjitha qëndron Rekuiemi në Re minor (K. 626), vepra që do të bëhej legjenda më e madhe e Mozartit.
E nisur në vitin 1791, pak muaj para vdekjes së tij, ajo mbeti e papërfunduar në dorëshkrimin e kompozitorit. Mozarti vdiq më 5 dhjetor 1791, në moshën vetëm 35-vjeçare, ndërsa puna mbi meshën e të vdekurve u përfundua më pas nga nxënësi dhe bashkëpunëtori i tij Franc Ksaver Zysmajer, duke u bazuar në skicat që kishte lënë kompozitori.
Rreth Rekuiemit u krijua një nga mitet më të fuqishme të historisë së artit: ideja se Mozarti, i sëmurë dhe i vetëdijshëm për fundin e afërt, po shkruante muzikën e funeralit të tij. Kjo nuk është vërtetuar historikisht, por fuqia dramatike e veprës e ka bërë këtë besim të pavdekshëm.
Në tingujt e “Ditës së zemërimit” (Dies Irae), në lutjen e dhimbshme të “Lakrimozës” (Lacrimosa) dhe në madhështinë e korit të saj, duket sikur Mozarti nuk po shkruante vetëm për një shpirt që largohet nga kjo botë, por për vetë misterin e ekzistencës njerëzore.
Nëse Simfonia Nr. 40 ishte dëshmia e tragjedisë së bukur njerëzore, Rekuiemi ishte përballja e drejtpërdrejtë me përjetësinë. Ishte pika ku muzika e Mozartit nuk kërkonte më vetëm përsosmëri artistike, por përgjigje për pyetjen më të madhe: çfarë mbetet nga njeriu pasi ai largohet?
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia e Mozartit: ai nuk e arriti pavdekësinë sepse e kërkoi, por sepse në çastet e fundit të jetës së tij krijoi diçka që dukej sikur i përkiste një bote përtej jetës.
Ky version është më afër një artikulli kulturor për gazetë, duke ruajtur edhe dimensionin filozofik, por duke shmangur pohimet që mund të kundërshtohen nga historianët e muzikës.