Nga Leonard Veizi
“Burgu është për burra.”
Kjo është një shprehje e vjetër shqiptare, që përsëritet ndër breza me një lloj krenarie primitive, sikur qelia të ishte provë force dhe jo kufiri më i errët i dështimit njerëzor. Përtej ironisë së saj të rëndë, kjo frazë ka mbetur e ngulitur në psikologjinë kolektive si një kod i pashkruar burrërie. Dhe statistikat tregojnë se ajo nuk jeton vetëm në folklor, por edhe në realitet…
…Sipas të dhënave të Eurostat për vitin 2023, Shqipëria renditet ndër 10 vendet europiane me numrin më të lartë të të burgosurve në raport me popullsinë: 182 të burgosur për çdo 100 mijë banorë, shumë mbi mesataren e Bashkimit Europian prej 113. Në rajon, vetëm Mali i Zi dhe Serbia shfaqin tregues më të lartë.
Por përtej statistikës, problemi është kulturor.
Në memorien historike shqiptare, burgu ka pasur dikur një dimension tjetër. Gjatë diktaturës komuniste, qelia ishte shpesh vendi i martirizimit politik dhe intelektual. Shkrimtarë, poetë, klerikë apo kundërshtarë të regjimit hynin në burg jo si kriminelë, por si njerëz që paguanin çmimin e bindjeve të tyre. Në atë kohë, vuajtja lidhej me idealin dhe rezistencën.
Mirëpo tranzicioni shqiptar deformoi këtë perceptim. Heroizmi i qëndresës u përzie gradualisht me kultin banal të kriminalitetit. Sot, për shumë njerëz të rritur mes varfërisë urbane, dhunës sociale dhe mungesës së perspektivës, “të kesh bërë burg” nuk shihet më si njollë, por si kredencial force. Në disa lagje, qelia është kthyer në një lloj diplome të errët prestigji.
Kur një shoqëri e romantizon burgun si “provë burrërie”, ajo humbet aftësinë për të edukuar përgjegjësinë qytetare. Në vend që ligji të shihet si kontratë sociale, ai perceptohet si kufi që “trimat” duhet ta sfidojnë. Në një vend ku besimi te drejtësia mbetet i lëkundur, shkelja e ligjit shpesh admirohet më shumë sesa respektimi i tij.
Kjo shpjegon edhe paradoksin shqiptar: ndoshta nuk jemi domosdoshmërisht më kriminalë se Europa, por jemi më pak të aftë të parandalojmë krimin, të rehabilitojmë individin dhe të ndërtojmë mekanizma socialë që e mbajnë njeriun larg qelisë.
Edhe statistika gjinore flet shumë. Shqipëria ka përqindjen më të ulët të grave të burgosura në Europë: vetëm 1.4% e totalit të të burgosurve janë gra, ndërsa mesatarja europiane është 5.5%. Krimi dhe ndëshkimi, në Shqipëri, mbeten pothuajse ekskluzivisht territore mashkullore.
Kjo lidhet jo vetëm me natyrën më pak të dhunshme të grave, por edhe me modelin tradicional të shoqërisë shqiptare, ku burri rritet shpesh me idenë se agresiviteti, përplasja dhe sfida ndaj autoritetit janë pjesë e identitetit të tij. Në këtë kuptim, burgu vazhdon të perceptohet si një arenë ku testohet forca fizike dhe rezistenca ndaj vuajtjes – dy elemente që keqkuptohen si sinonime të burrërisë.
Edhe kinematografia shqiptare e ka pasqyruar këtë raport kompleks me burgun.
Te filmi “Rrethimi i Vogël” i regjisorit Saimir Kumbaro, personazhi i shokut Kopi raportonte me solemnitet biografinë e dikujt që kishte dalë nga burgu:
– “Shoku kryetar, e ndjej për detyrë t’ju them se personi që sapo doli ka qenë në burg.”
– “E di, për rrahje.”
– “Rrahja është shprehje e kriminalitetit, shoku Agron.”
Në pak fjali përmblidhet e gjithë logjika e sistemit: burgu nuk ishte vetëm dënim, por damkë e përjetshme sociale. Një hije që të ndiqte gjithë jetën.
Ndërsa Braushi te “Dora e Ngrohtë” e regjisorit Kujtim Çashku, përfaqëson figurën e njeriut që e ka bërë burgun habitat të vetin.
– “Po si ta lë të qetë? Unë atë e njoh para teje. Kemi qenë shokë burgu bashkë.”
Me bluzën e marinarit, syzet e errëta dhe krenarinë e rrugës, ai dukej si prototipi i individit që jashtë qelisë ndihej i humbur, ndërsa brenda saj fiton status. Ai papritur kthehej në “Mësju Braush” ndërsa kolegu i tij i qelisë merrte një dekorate me të lartë kur e kërcënonte: Po unë të thyej dhëmbët mor “Profesor”
Kjo nuk është më tragjedi personale. Është paralajmërim social. Njeriu që nuk kërkon më lirinë, por rehatinë brenda kodit të burgut, është produkti më i rrezikshëm i një kulture që ngatërron rebelimin me karakterin.
Në fund, miti duhet rrëzuar.
Burgu nuk është shkollë burrërie. Nuk është medalje force. Nuk është biografi për t’u ekspozuar me krenari.
Të futesh në burg do të thotë t’ia dorëzosh jetën tënde kontrollit të tjetrit deri në detajin më intim. Do të thotë të humbasësh autonominë, dinjitetin dhe lirinë – elementët themelorë që ndërtojnë personalitetin e një njeriu të fortë.
Disa psikologë thonë se në burg përfundojnë shpesh ata që nuk kanë arritur të ndërtojnë mekanizmat e vetëkontrollit, vetëvlerësimit dhe respektit për veten. Dhe ndoshta aty qëndron e vërteta që shoqëria shqiptare ende heziton ta pranojë: burrëria nuk provohet duke hyrë në burg, por duke ditur të mos përfundosh kurrë aty.