4 Mars 1918 – Kur bota mësoi se paqja nuk mjafton për ta shpëtuar njeriun
Nga Leonard Veizi
Historia nuk shkruhet vetëm me bojë, por edhe me gjak e me frymë të ndalura. Ajo nuk është thjesht renditje datash, traktatesh e firmash mbi letër; është regjistri i heshtur i dhimbjes njerëzore, i trupave që bien dhe i mushkërive që luftojnë për ajër. Çdo epokë lë pas jo vetëm dokumente, por edhe plagë. Dhe pikërisht në ato çaste kur fryma ndalet, historia gdhendet më thellë se kurrë në kujtesën e njerëzimit…
…Ndërsa bota e vitit 1918 po afrohej drejt fundit të “Luftës së Madhe”, pa e ditur se paqja do të ishte vetëm një armëpushim i shkurtër me vdekjen, një armik i ri po shfaqej në horizont. Më 4 mars 1918, në një bazë ushtarake në Kansas, nisi në heshtje ajo që do të shndërrohej në pandeminë më vdekjeprurëse të shekullit. Më shumë se një shekull më vonë, njerëzimi u gjend sërish përballë të njëjtit makth – këtë herë me virusin e pagëzuar SARS-CoV-2 – duke kuptuar se përparimi teknologjik nuk e ka zhdukur brishtësinë njerëzore, por vetëm e ka veshur me iluzionin e kontrollit.
Virusi
Më 4 mars 1918, në bazën ushtarake Fort Riley, në Kansas, kuzhinieri Albert Gitchell u shtrua me temperaturë të lartë dhe dhimbje fyti. Ai konsiderohet rasti i parë i dokumentuar i asaj që më vonë do të njihej si “Gripi Spanjoll”. Brenda pak orësh, infermieria u mbush. Brenda dy ditësh, mbi 500 ushtarë ishin të sëmurë.
Ajo që nisi si një “grip ushtarësh” u shndërrua në një pandemi që do të infektonte rreth një të tretën e popullsisë globale dhe do të merrte dhjetëra miliona jetë.
Teknologjia
Viti 1918 ishte edhe një moment i transformimit teknologjik: komunikimi radiofonik po zgjerohej, transporti hekurudhor dhe detar lëvizte trupa e mallra në shkallë të paparë më parë. Nuk ka prova shkencore që valët e radios shkaktuan virusin H1N1, por është e pamohueshme se epoka e re e ndërlidhjes e përshpejtoi përhapjen e tij. Lëvizjet masive të trupave, kampet ushtarake dhe kushtet e këqija sanitare krijuan terrenin ideal për një shpërthim global.
Në vitin 2020, bota e hiper-konektuar përjetoi shfaqjen e SARS-CoV-2. Avionët zëvendësuan anijet, rrjetet sociale zëvendësuan telegramet, por dinamika ishte e njëjtë: sa më e lidhur bota, aq më i shpejtë përhapet virusi.
Pyetja nuk është nëse teknologjia krijon viruset. Pyetja është nëse globalizimi i pakontrolluar e bën njerëzimin më të cenueshëm ndaj tyre.
Paradoksi i emrit
Gripi i vitit 1918 nuk lindi në Spanjë. Por, meqë Spanja ishte neutrale në luftë, ajo ishte ndër të paktat vende që raportonte lirshëm për vdekjet, ndërsa shtetet ndërluftuese ushtronin censurë për të mos ulur moralin. Kështu, pandemia mori një emër që nuk pasqyronte origjinën, por lirinë e informacionit.
E vërteta u pagëzua me emrin e atij që guxoi ta thoshte.
Nga Gripi Spanjoll te SARS-CoV-2
Paradoksi i vitit 1918 ishte mizor: virusi godiste rëndë të rinjtë e shëndetshëm. Shumë prej atyre që kishin mbijetuar plumbave në front, u mbytën nga komplikacionet pulmonare brenda pak ditësh.
Një shekull më vonë, pandemia e SARS-CoV-2 pati një profil tjetër klinik, duke goditur më rëndë të moshuarit dhe personat me sëmundje bashkëshoqëruese. Megjithatë, imazhi i spitaleve të mbingarkuara, i respiratorëve dhe i personelit mjekësor të rraskapitur, risolli në kujtesë dramën e vitit 1918.
Censura dhe “infodemia”
Në vitin 1918, censura e kohës së luftës minimizoi rrezikun. Informacioni u filtrua për arsye morale dhe politike.
Në vitin 2020 ndodhi e kundërta: jo mungesë informacioni, por shpërthim i tij. “Infodemia” – përmbytja me lajme të pavërteta, teori konspirative dhe interpretime politike – e bëri të vështirë dallimin mes faktit dhe spekulimit. Debatet mbi origjinën e virusit, mbi laboratorët në Wuhan apo mbi politikat në Uashington, u kthyen në llogoret e reja ku e vërteta shpesh u deformua nga interesat ideologjike.
Në të dyja rastet, informacioni – qoftë i munguar apo i manipuluar – u bë pjesë e krizës.
A po mësojmë, apo thjesht po numërojmë vdekjet?
Në vitin 1918, njerëzimi ishte i papërgatitur sepse mjekësia moderne ishte ende në fazat e saj embrionale. Në vitin 2020, shkenca reagoi me shpejtësi të jashtëzakonshme, duke zhvilluar vaksina në kohë rekord. Por përparimi shkencor nuk u shoqërua gjithmonë me unitet shoqëror.
SARS-CoV-2 na tregoi se, pavarësisht laboratorëve miliarda dollarësh, mbetemi të cenueshëm nëse nuk funksionojmë si një trup i vetëm kolektiv. Pandemitë nuk janë vetëm çështje biologjie; ato janë prova solidariteti.
Iluzioni i kontrollit u thye dy herë brenda një shekulli: një herë në epokën e trenave dhe anijeve, dhe një herë në epokën e avionëve dhe fibrave optike. Historia nuk është një arkiv i ftohtë datash; është një organizëm i gjallë që na paralajmëron.
Konkluzioni është i qartë: 4 marsi nuk është thjesht një ditë për të kujtuar të vdekurit, por për të zgjuar të gjallët. Sepse në përballjen mes njeriut dhe virusit, arma më e fortë nuk është paniku, por informacioni i saktë, përgjegjësia kolektive dhe kujtesa historike.