Më 19 dhjetor të vitit 1996 u nda nga jeta një nga aktorët e jashtëzakonshëm të Evropës
Nga Leonard Veizi
Kur dritat e sallës së kinemasë u fikën për herë të fundit në dhjetor të vitit 1996, bota nuk humbi thjesht një aktor, por “Latino Lover-in” që nuk do të donte kurrë të ishte i tillë. Marçelo Vinçenco Domeniko Mastrojani iku në majë të gishtave, duke lënë pas tymin e një cigareje të pambaruar dhe imazhin e një burri që e ktheu përhumbjen në artin më të lartë njerëzor.
Shpirti pas maskës së akullt
Mastrojani ishte poeti i pasigurisë. Në një botë që kërkonte heronj prej çeliku, ai ofroi mishin dhe gjakun e një burri që guxonte të ishte i brishtë. Sytë e tij, gjithmonë paksa të trishtuar edhe kur buzëqeshte, ishin pasqyra e një Europe që po kërkonte veten mes rrënojave të luftës dhe shkëlqimit të rremë të modernitetit. Ai nuk luante, ai “ishte” – me një natyralitet që i bënte spektatorët të ndienin se po shihnin veten në pasqyrë.
Epoka e “La Dolçe Vita” dhe lidhja me Felinin
Nëse kinemaja italiane do të kishte një fytyrë, ajo do të ishte fytyra e Marçelos nën shatërvanin e Fontana di Trevi. Bashkëpunimi i tij me gjeniun Federiko Felini ishte një simbiozë shpirtërore:
Tek “La Dolçe Vita” apo siç vjen në shqip “Jeta e ëmbël”, Mastrojani mishëroi Marçelo Rubinon, gazetarin e humbur në hedonizmin e Romës, një personazh që u bë simbol i krizës morale të viteve ’60.
Tek filmi “8½” apo “Tetë e Gjysmë”, ai interpretoi alter-egon e Felinit, Guido Anselmin, regjisorin në bllokim krijues, duke na dhuruar portretin më të sinqertë të artistit përballë dështimit.
Dashuria dhe Kinemaja: Sofia Loren
Nuk mund të flitet për Marçelon pa përmendur “bashkëshorten” e tij të përjetshme të ekranit, Sofia Loren. Kimia e tyre ishte magji e pastër. Së bashku në filma si “Ieri, oggi, domani” e cila në shqip njihet si: “Dje, sot, nesër” ose “Matrimonio all’italiana” apo “Martesë në mënyrë italiane”, ata portretizuan shpirtin e vërtetë të Italisë: pasionin, zhurmën, xhelozinë dhe besnikërinë e pathyeshme.
“Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur”
Për publikun shqiptar, Mastrojani mbetet i skalitur përmes rolit të gjeneralit Ariosto në filmin e vitit 1983. “Unë erdha të mbledh eshtra, por gjeta një popull që nuk vdes,” duket se thoshte heshtja e tij nëpër kodrat shqiptare të improvizuara në Itali.
Me një uniformë ushtarake që i rëndonte mbi supe si vetë historia, Marçelo arriti të zbërthente në ekran filozofinë e Ismail Kadaresë. Ai e ktheu gjeneralin nga një figurë pushtuese në një njeri të thyer, që kupton absurditetin e lavdisë dhe peshën e tmerrshme të vdekjes. Ky interpretim mbetet një urë e artë mes letërsisë shqiptare dhe kinemasë botërore.
Trashëgimia
Karriera e tij, e kurorëzuar me çmime BAFTA, dy herë si “Aktori më i mirë” në Kanë dhe dy Globa të Artë, nuk ishte një garë për lavdi, por një udhëtim drejt të vërtetës. Për të kuptuar pse figura e tij mbetet kaq e gjallë edhe sot, duhet të shohim përtej ekranit, shtyllat që ndërtuan mitin e tij:
-Fytyra e “Anti-heroit” Modern ku Mastrojani ishte i pari që i dha dinjitet pasigurisë. Personazhet e tij shpesh nuk dinin çfarë donin, ishin të përhumbur në dashuri ose në karrierë. Ai na mësoi se njeriu është më interesant kur është i thyeshëm sesa kur është i pathyeshëm. Ai nuk “aktronte” konfuzionin, ai e jetonte atë me një elegancë që e bënte dështimin të dukej si një formë arti.
-Ironia si Mburojë, ku ai kishte një aftësi unike për të luajtur personazhe tragjikë, por me një shkëndijë ironie në sy. Kjo e bënte atë shumë njerëzor. Ai nuk e merrte veten kurrë shumë seriozisht. Kjo distancë ironike i lejonte të kalonte nga komedia te drama pa asnjë sforcim, duke na kujtuar se jeta është një përzierje e të dyjave.
Epilogu
Marçelo Mastrojani nuk ishte thjesht një aktor; ai ishte një gjendje shpirtërore. Arsyeja pse ai mbetet i paharrueshëm lidhet me faktin se ai refuzoi të ishte “perfekt”. Në një epokë ku kinemaja kërkonte muskuj dhe heroizëm, Marçelo ofroi një lloj tjetër burrërie: atë që pranon dyshimin, lodhjen dhe melankolinë.
Mastrojani shpesh thoshte: “Unë nuk jam një aktor, unë jam një njeri që bën aktorin.” Kjo thjeshtësi e bëri atë universal. Ai mund të fliste italisht, por gjuha e trupit të tij, mënyra si ndizte një cigare, apo si rregullonte syzet, tregonte diçka që çdo njeri në botë e ndiente: dëshirën për të kuptuar botën dhe veten.
Në vitin 1996, kur u shua në Paris, thuhet se “Fontana di Trevi” u fik dhe u mbulua me të zeza në shenjë zie. Roma humbi djalin e saj, por historia e artit fitoi një yll që nuk perëndon.
Sot, ai nuk kujtohet si një relike e së shkuarës, por si një mik i vjetër që na fton të ulemi, të shohim një film dhe të pranojmë se jeta është një rrëmujë e bukur dhe melankolike.