Last Updated on 05/05/2026 by Anisa
Nga Monada Mehmetaj, Strasbourg
Samiti i parë Armeni–Bashkimi Evropian, i zhvilluar në Jerevan më 4 maj 2026, përfaqëson një moment kyç në ripozicionimin gjeopolitik të Armenisë. I cilësuar si një hap historik në thellimin e marrëdhënieve dypalëshe, ky takim nuk është thjesht një simbol diplomatik, por pjesë e një transformimi më të gjerë strategjik. Në një rajon të karakterizuar nga konflikte të gjata dhe rivalitete ndërkombëtare, afrimi i Armenisë me Bashkimin Evropian nuk është një zgjedhje neutrale: ai përfaqëson një orientim politik që mund të përcaktojë të ardhmen e vendit dhe ekuilibrat në Kaukazin Jugor.
Deklarata përfundimtare e samitit përbën dokumentin kyç që e strukturon këtë proces. Në të, Bashkimi Evropian “riafirmon angazhimin e tij të palëkundur” për të forcuar marrëdhëniet me Armeninë dhe për të mbështetur “sovranitetin, qëndrueshmërinë dhe agjendën gjithëpërfshirëse të reformave” të saj. Ky formulim nuk është vetëm retorik, ai e vendos Armeninë në një trajektore të qartë politike, ku reformat demokratike dhe shteti i së drejtës janë parakushte për afrimin me Evropën. Për më tepër, deklarata njeh “aspiratat evropiane të popullit armen” dhe thekson se e ardhmja e vendit duhet të përcaktohet “lirshëm dhe në mënyrë demokratike nga qytetarët e saj”. Kjo e bën procesin e afrimit legjitim jo vetëm në plan institucional, por edhe në plan shoqëror.
Deklarata shkon edhe më tej, duke theksuar se marrëdhëniet Armeni–BE bazohen në “vlera të përbashkëta politike” dhe në respektimin e së drejtës ndërkombëtare, përfshirë Kartën e OKB-së. Kjo është e rëndësishme sepse e vendos partneritetin në një kornizë normative. Armenia nuk po afrohet me BE-në vetëm për arsye ekonomike, por sepse synon të ndajë të njëjtat parime themelore. Në të njëjtën kohë, BE-ja thekson mbështetjen për “integrimin sektorial dhe afrimin me acquis-in evropian”, çka tregon se procesi i integrimit nuk është i menjëhershëm, por gradual dhe teknik.
Megjithatë, ky zhvillim lidhet ngushtë me ndryshimet e fundit në Kaukazin Jugor. Konflikti shumëvjeçar midis Armenisë dhe Azerbajxhanit për Nagorno-Karabakh ka hyrë në një fazë të re pas ofensivës së vitit 2023 dhe marrëveshjes së gushtit 2025 të ndërmjetësuar në Uashington, e cila synonte t’i jepte fund mosmarrëveshjes territoriale prej dekadash. Kjo periudhë tranzicioni ka krijuar hapësirë për ndërhyrje më të madhe të aktorëve ndërkombëtarë. Në këtë kontekst, Emmanuel Macron theksoi se Franca do të vazhdonte të “luante rolin e saj si ndërmjetëse”, duke përshëndetur “uljen e tensioneve dhe një fazë të re” mes dy vendeve. Kjo tregon se BE, përmes shteteve të saj anëtare, kërkon të ndikojë drejtpërdrejt në stabilitetin rajonal.
Roli i Bashkimit Evropian si aktor stabilizues theksohet edhe në deklaratën zyrtare, e cila e paraqet thellimin e marrëdhënieve si “një investim në paqe, stabilitet dhe prosperitet në Kaukazin Jugor dhe më gjerë”. Në këtë kuadër, BE mbështet përpjekjet për normalizimin e marrëdhënieve midis Armenisë dhe Azerbajxhanit, si dhe afrimin me Turqinë. Kjo qasje e vendos BE-në në një rol më aktiv gjeopolitik, duke kaluar nga një aktor ekonomik në një aktor me ambicie më të gjera strategjike.
Diskursi i liderëve evropianë përforcon këtë interpretim. Presidenti i Këshillit Evropian, António Costa, e cilësoi samitin si “një samit paqeje në Kaukaz”, të mundësuar nga “zgjedhje politike të guximshme dhe përpjekje diplomatike të duruara”. Ai shtoi se Armenia dhe BE po ndjekin “së bashku një rrugë gjeopolitike të guximshme”, duke sugjeruar një afrim afatgjatë. Kjo retorikë synon të paraqesë BE-në si një aktor që ofron stabilitet në një botë të karakterizuar nga konflikte dhe pasiguri.
Në të njëjtën kohë, samiti ka një dimension të fortë ekonomik. Deklarata përmend Planin për Rezistencë dhe Rritje prej 270 milionë eurosh, si dhe investime që mund të arrijnë deri në 2.5 miliardë euro në kuadër të strategjisë Global Gateway. Këto iniciativa synojnë të mbështesin reformat socio-ekonomike, të forcojnë bashkëpunimin sektorial dhe të rrisin investimet në fusha si energjia, transporti dhe sektori privat. Në këtë kontekst, Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, theksoi se “ky samit e ngre partneritetin në një nivel të ri” dhe se BE synon të ndërtojë “një të ardhme më të sigurt, më të begatë dhe më të qëndrueshme”.
Një element qendror i kësaj strategjie është Partneriteti për Lidhshmërinë BE–Armeni, i cili fokusohet në tre fusha kryesore: transportin, energjinë dhe digjitalizimin. Deklarata thekson rëndësinë e këtyre sektorëve për zhvillimin ekonomik dhe për integrimin e Armenisë në rrjetet evropiane. Për më tepër, iniciativa si “Crossroads of Peace” dhe projektet rajonale të lidhshmërisë synojnë të krijojnë një hapësirë më të integruar ekonomike në rajon. Kjo tregon se BE nuk kufizohet vetëm në deklarata politike, por kërkon të krijojë varësi të reja ekonomike dhe infrastrukturore midis Armenisë dhe Evropës.
Deklarata përfundimtare i kushton rëndësi edhe dimensionit energjetik dhe klimatik. Ajo riafirmon angazhimin për Marrëveshjen e Parisit dhe mbështet përpjekjet e Armenisë për të përmirësuar sigurinë energjetike dhe për të diversifikuar burimet e saj. Në këtë kuadër, BE shpreh gatishmërinë për të mbështetur tranzicionin energjetik të Armenisë dhe integrimin e saj në tregjet evropiane të energjisë. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për një vend që kërkon të ulë varësitë strategjike dhe të ndërtojë lidhje më të qëndrueshme me partnerë evropianë.
Në fushën digjitale, deklarata parashikon bashkëpunim në inteligjencën artificiale, nënshkrimet elektronike dhe teknologjitë e avancuara. Kjo tregon se partneriteti nuk kufizohet në sektorët tradicionalë, por synon të përfshijë edhe ekonominë e së ardhmes. Për Armeninë, kjo mund të jetë një mundësi për të modernizuar ekonominë dhe për të tërhequr investime; për BE-në, është një mënyrë për të zgjeruar ndikimin e saj normativ dhe teknologjik në një rajon strategjik.
Një tjetër aspekt i rëndësishëm është mobiliteti. Progresi në dialogun për liberalizimin e vizave dhe zbatimi i marrëveshjeve për lehtësimin e vizave dhe riatdhesimin synojnë të forcojnë kontaktet mes qytetarëve dhe të rrisin integrimin shoqëror. Kjo pikë është thelbësore, sepse afrimi me Evropën nuk matet vetëm me marrëveshje shtetërore, por edhe me mundësinë që qytetarët të lëvizin, të studiojnë, të punojnë dhe të ndërtojnë lidhje të drejtpërdrejta me hapësirën evropiane.
Në planin e sigurisë, deklarata parashikon një bashkëpunim të zgjeruar në fusha si menaxhimi i kufijve, lufta kundër migracionit të parregullt dhe bashkëpunimi me agjenci si Europol dhe Frontex. Ajo thekson gjithashtu rëndësinë e përballimit të kërcënimeve hibride dhe manipulimit të informacionit, duke reflektuar një koncept modern të sigurisë. Kjo do të thotë se siguria nuk shihet më vetëm si mbrojtje ushtarake, por edhe si mbrojtje e institucioneve demokratike, e informacionit publik dhe e stabilitetit të brendshëm.
Një rol të veçantë në këtë proces luan Franca. Presidenti Emmanuel Macron u nderua me Urdhrin e Lavdisë nga presidenti armen, një gjest që simbolizon lidhjen e fortë midis dy vendeve dhe mbështetjen politike që Franca i jep Armenisë. Ky nderim nuk është thjesht protokollar, por ai tregon se Armenia e sheh Francën si një nga mbështetëset kryesore evropiane dhe si një aktor të rëndësishëm në ndërmjetësimin rajonal. Për më tepër, Macron theksoi se mbajtja e Samitit të Komunitetit Politik Evropian në Jerevan “konfirmon rrugën që Armenia ka marrë vitet e fundit”. Ai shtoi se Armenia, dikur e konsideruar si një vend i varur nga Rusia, po hyn tashmë në “një fazë të re”, pas Revolucionit të Kadifenjtë dhe politikës së Nikol Pashinyan për paqe dhe afrimit me Evropën. Kjo deklaratë është thelbësore, sepse e paraqet afrimin Armeni–BE jo vetëm si bashkëpunim ekonomik apo diplomatik, por si një ndryshim historik orientimi, nga varësia ruse drejt një horizonti më evropian.
Dimensioni evropian i këtij procesi shihet edhe në pjesëmarrjen e liderëve të tjerë në Samitin e Komunitetit Politik Evropian në Jerevan, përfshirë kryeministrin e Shqipërisë, Edi Rama. Prania e tij dhe e liderëve të tjerë evropianë tregon se çështja armene nuk shihet më vetëm si një problem rajonal i Kaukazit, por si pjesë e debatit më të gjerë për sigurinë, stabilitetin dhe unitetin evropian.
Megjithatë, afrimi i Armenisë me Bashkimin Evropian nuk mund të kuptohet pa përmendur Rusinë dhe Bjellorusinë. Për shumë vite, Armenia ka qenë e lidhur ngushtë me Moskën në planin strategjik dhe ekonomik. Por pas krizës së Nagorno-Karabakhut dhe perceptimit se Rusia nuk e mbrojti mjaftueshëm Armeninë, marrëdhëniet mes dy vendeve janë ftohur. Në këtë kuptim, samiti i Jerevanit tregon jo vetëm një afrim me Evropën, por edhe një largim gradual nga orbita ruse. Bjellorusia, si aleate e ngushtë e Rusisë, përfaqëson modelin e kundërt: një orientim të fortë drejt hapësirës euroaziatike dhe një distancim nga institucionet evropiane.
Pavarësisht këtij dinamizmi, mbetet një kufizim thelbësor. Deklarata nuk ofron një perspektivë të qartë për anëtarësim në BE, duke treguar se marrëdhënia ndodhet në një fazë ndërmjetëse, më shumë se një partneritet strategjik, por ende larg një integrimi të plotë. Kjo është pika më e ndjeshme e gjithë procesit: Armenia po afrohet me Evropën, por Evropa nuk i premton ende një vend të qartë brenda saj.
Samiti Armeni–BE i vitit 2026 përfaqëson një moment kyç në rikonfigurimin e rajonit. Ai tregon një vullnet për afrimin e Armenisë me Evropën, por edhe kufijtë e këtij procesi. Në këtë kuptim, zgjedhja armene është edhe një provë për vetë Bashkimin Evropian: nëse ai është një fuqi gjeopolitike e aftë të integrojë partnerë, apo një aktor i kufizuar në partneritete pa perspektivë të qartë.