Last Updated on 18/06/2025 by adminfjala
18 qershor 1936
Nga Leonard Veizi
Në panteonin e letrave ruse, Maksim Gorki shfaqet si një kometë që përshkoi qiejt e trazuar të vendit të tij – një shpirt i madh, i vuajtur, që diti të qëndrojë i paepur përballë stuhive të kohës. Me penën e tij, Gorki gdhendi portretet e të përulurve, të të margjinalizuarve, të atyre që historia i la mënjanë, por që, pavarësisht fatit, gjetën brenda vetes dritën e qëndresës, të shpresës, të rebelimit…
…Jeta e Gorkit, si veprat që la pas, ishte një sagë – jo thjesht letrare, por edhe shpirtërore – që pasqyron kalimin nga perandoria e vjetër te revolucioni i ri. Gorki qëndroi si dëshmitari i dy epokave, si kronikan i ndryshimeve që trandën shoqërinë ruse, si zë që, edhe sot, na flet me humanizëm, qëndresë dhe besim te njeriu.
Udhëtim mes vuajtjes dhe qëndresës
Maksim Gorki, emri i vërtetë i të cilit ishte Aleksei Maksimoviç Peshkov, lindi më 28 mars 1868, në Nizhni Novgorod, Rusi. Fëmijëria e tij ishte e ashpër, e varfër, pa prindër; i mbetur jetim që i vogël, u rrit nga gjyshërit dhe që herët u detyrua të punonte – si shërbëtor, portier, bukëpjekës – që të mbijetonte. Por pikërisht nga kjo vuajtje ai nxori urtësinë, humanizmin, dhe kuptimin e thellë të natyrës njerëzore.
Fillimet letrare
Gorki filloi të shkruante që nga fundi i shekullit XIX. Tregimet e para, si “Makar Çudra” botuar më 1892 – që portretizon jetën e romëve – dhe “Chelkash” më 1895 – që shpalos figurën tragjike të të margjinalizuarit – e bënë të njohur si shkrimtar që u jepte zë të heshturve, të të përbuzurve, të të lënëve mënjanë.
Me realizmin e tij, Gorki portretizoi personazhe që përballeshin me padrejtësitë sociale, që qëndronin vertikalë edhe mes stuhive. Ai u identifikua si themelues i realizmit socialist, që më vonë u bë doktrina letrare zyrtare e Bashkimit Sovjetik.
Ndër veprat që e bënë Gorkin të njohur ndërkombëtarisht përmenden romanet: “Foma Gordejevi”, “Qyteti Okurov”, “Vepra e Artamonovëve”, dhe “Nëna” botuar në vitin 1906 – që tregon transformimin e klasës punëtore nga apatia në ndërgjegjësim.
“Nëna” – zëri universal i humanizmit
“Nëna”, që u përkthye edhe shqip që më 1936, u prit si vepër që flet për universalen – që prek tema shoqërore, humaniste, që qëndrojnë përtej ideologjive.
Fillimisht, u përkthye nga Tajar Zavalani dhe u botua nga Shtypshkronja Gutenberg, Tiranë, më 1936.
Në vitet 1984-1985, Gorki u botua i plotë në Shqipëri, përmes kolanës “Vepra të zgjedhura” në 7 vëllime, me nje numër të përgjithshëm prej 4100 faqesh, nga Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”. Redaktor i veprës ishte Jorgjo Doksani, ndërsa përkthyesit: Petro Zheji, Afrim Koçi, Vedat Kokona, Dhimitër Pasko, Misto Treska. Ndërsa “Nëna” në këtë përmbledhje është përkthyer nga Sotir Caci.
Politika, mes entuziazmit dhe zhgënjimit
Gorki ishte mik i Leninit dhe mbështetës i lëvizjes revolucionare. Ai qëndroi krah bolshevikëve, edhe pse qëndrimet e tij lëvizën nga entuziazmi i hershëm te skepticizmi, veçanërisht pas Revolucionit të Tetorit 1917. Por ai nuk u bë zyrtarisht kurrë anëtar i partisë.
Gorki kaloi disa vjet jashtë vendit, në Itali – mes viteve 1921-1932, – pjesërisht për arsye shëndetësore, por edhe nga pakënaqësitë që pati me regjimin.
Në 1932 u kthye në Bashkimin Sovjetik me ftesën e Stalinit. Aty u përdor si figurë letrare që përfaqësonte realizmin socialist, edhe pse shpirti i tij qëndroi i pavarur, i paepur, i pakompromis.
Enigma e vdekjes
Maksim Gorki vdiq më 18 qershor 1936, në moshën 68-vjeçare, nën rrethana që edhe sot qëndrojnë të paqarta. Disa thonë se u helmua me urdhër të Stalinit, që e shihte si zë të rrezikshëm; të tjerë besojnë se vdiq nga komplikime shëndetësore (pneumoni).
Dëshmitë që dolën nga proceset e Moskës akuzuan Genrikh Jagoda, kreun e NKVD-së, se organizoi vdekjen e Gorkit me urdhër nga lart. Por dokumentacioni që mund të zbardhte të vërtetën – autopsia, raportet mjekësore, dëshmitë e personave që qëndruan pranë Gorkit – u manipulua, u zhduk, u përdor si mjet i luftës politike.
E vërteta, si shpesh ndodh me figurat që qëndrojnë mes dritës dhe hijeve, mbetet enigmë – e varrosur nën peshën e kohës, të intrigave, të frikës.
Trashëgimia
Gorki la pas vepra që patën ndikim të thellë jo vetëm në letërsinë ruse, por edhe në letërsinë botërore.
Ai u nominua pesë herë për Çmimin Nobel për Letërsi. Emri i tij u përdor nga Bashkimi Sovjetik për të nderuar veprimtarinë e shkrimtarit – Nizhni Novgorod u riemërua Gorki, dhe shumë rrugë, teatro e institucione morën emrin e tij.