Përgatiti: Leonard Veizi
Ishte mbrëmja e 5 nëntorit 1943. Roma, e rrënuar nga uria, frika dhe sirenat e alarmit, mbante frymën pezull nën hijen e Luftës së Dytë Botërore. Që nga prilli, Italia fashiste kishte kapitulluar, Mussolini ishte rrëzuar, dhe qyteti i përjetshëm ndodhej në një gjendje kaosi të pashembullt – i ndarë mes trupave gjermane që kontrollonin veriun dhe aleatëve që po përparonin nga jugu.
Avioni mbi Kupolën e Shën Pjetrit
Në këtë mes ankthi dhe paqartësie, një ndriçim i pazakontë përshkoi qiellin e Romës. Një avion fluturonte ulët, drejt Kupolës së Shën Pjetrit, si një zog prej hekuri që nuk njihte as besë, as kufi. Çast më pas, tingëlloi bubullima e parë e bombës. Qielli i natës u çarë nga flakët dhe nga tymi që u ngrit drejt kupolës madhështore të projektuar nga Michelangelo.
Në pak sekonda, bomba goditi zonën jugperëndimore të Vatikanit, pranë Stacionit të Radios së Vatikanit dhe afër mureve që ndajnë shtetin e shenjtë nga lagjja e Borgos. Zhurma tronditi murgjit, rojet zvicerane, e madje edhe vetë Papa Piu XII, i cili ndodhej në dhomat e tij dhe, sipas dëshmive, doli në ballkon për të parë qiellin që digjej.
Fatmirësisht, nuk pati viktima, por dëmet ishin të mëdha: xhamat e Bazilikës së Shën Pjetrit u thyen, kabllot e radios u këputën, disa ndërtesa ndihmëse u shembën. Dhe më e rëndësishmja — u shemb miti i paprekshmërisë së Vatikanit. Qytet-shteti më i vogël në botë, që deri atëherë konsiderohej neutral, paqësor dhe jashtë logjikës së luftës, ishte prekur nga dora e përgjakshme e konfliktit global.
Libri i Augusto Ferrara-s
Në librin e tij Augusto Ferrara, “1943. Bombe sul Vaticano” i cili në shqip vjen si “1943. Bomba mbi Vatikan”, ripërshkohet dita e 5 nëntorit: “Heshtje nëpër rrugët e Vatikanit, është errësirë e në zemrat e banorëve të këtij shteti të vogël papnor ngre kryet frika për Luftën II Botërore, që vijon pa reshtur, për plagët e hapura të familjeve, të bashkësive, të fshatrave. Është ora 20.10 e 5 nëntorit 1943. Një avion fluturon ulët rreth Vatikanit e papritmas lëshon 5 bomba: katër bien mbi territorin ku banon Papa, njëra nuk shpërthen”.
Sipas Augusto Ferrara-s, objektivi ishte Radio Vatikani, që transmetonte mesazhe për të burgosurit e luftës.
Vetë autori në një intervistë të botuar në “Vatikani News” thotë çfarë bëri Papa Piu XII, pas këtij sulmi: “Në libër, gjenden kopje të gazetës ditën e diel, kur Papa duket mbi Sheshin e Shën Pjetrit e flet për bombardimin e për një hetim të mundshëm, në bashkëpunim me Kuesturën italiane. Tre-katër ditë pas së dielës, kur Papa mësoi se ishte fjala për marrëzinë e një fashisti, meqë Italia ishte akoma në luftë, preferoi të heshtëte e gazetat të mos flisnin për ngjarjen. Akoma kishte pasiguri mbi bombardimin në Vatikan, po bëheshin hetime… Prandaj, Papa preferoi që shtypi të mos fliste më për ngjarjen”.
Por kush e bombardoi Vatikanin?
Zyrtarisht, aleatët, – kryesisht amerikanët dhe britanikët – mohuan çdo përfshirje. Disa raporte sugjeronin se bëhej fjalë për një gabim navigimi: avioni, në errësirën e natës dhe mes stuhisë së antiajrorëve, kishte ngatërruar koordinatat dhe hodhi bombat pa dashje.
Megjithatë, arkivat e mëvonshme treguan një tjetër version. Ekziston dyshimi se bombardimi i parë ishte një operacion i qëllimshëm i organizuar nga agjentët fashistë ose gjermanë, me qëllim që të fajësoheshin aleatët dhe të minohej besimi i popullit italian te Perëndimi. Propaganda naziste e përdori menjëherë ngjarjen, duke shpërndarë pamje të Vatikanit të dëmtuar dhe duke akuzuar “bombarduesit anglezë” për blasfemi.
Papa Piu XII, i njohur për përmbajtjen e tij diplomatike, nuk reagoi publikisht, por dërgoi një mesazh të nënkuptuar përmes një homelie të heshtur: “Edhe drita e qiellit mund të kthehet në zjarr, kur njeriu harron Zotin.” Ishte një dënim moral, i drejtuar pa emra, por me peshë të thellë shpirtërore.
Bombardimi i dytë
Një vit më vonë, në 2 mars 1944, historia u përsërit. Një tjetër avion, këtë herë pa identitet të qartë, hodhi bomba në afërsi të qytetit të shenjtë, duke shkaktuar sërish panik. Edhe ky incident mbeti i mbuluar nga mjegulla e versioneve të ndryshme: disa thoshin se ishte një sulm i gabuar nga avionët aleatë, të tjerë se ishte një tjetër provokim i trupave gjermane që ende kontrollonin Romën.
Në fund, Vatikanit iu desh të riparonte plagët, jo vetëm fizike, por edhe morale. Pas asaj nate të zezë të nëntorit 1943, qyteti i shenjtë nuk ishte më vetëm qendra e krishterimit, por një simbol i brishtësisë së paqes në një botë të përçarë nga urrejtja.
Epilogu
Dhe megjithëse asnjë bombë nuk preku kupolën e Shën Pjetrit, ajo natë mbeti e shënuar në histori si çasti kur qielli i luftës guxoi të prekë zemrën e krishterimit. Një kujtesë se edhe më të shenjtët, në kohë lufte, nuk janë të paprekshëm nga çmenduria njerëzore.