Përgatiti: Leonard Veizi
Më 8 shtator 1978, Teherani u zgjua nën ligjin ushtarak. Por mijëra njerëz dolën përsëri në rrugë. Ata protestonin kundër regjimit të Shahut Mohammad Reza Pahlavi, në një kohë kur revolta që kishte përfshirë Iranin po merrte përmasa gjithnjë e më të mëdha.
Protestuesit u mblodhën në sheshin Jaleh, në Teheran. Shumë prej tyre nuk e kishin të qartë se një ditë më parë ishte shpallur gjendja e jashtëzakonshme ushtarake. Ushtria u vendos në rrugë dhe u përpoq të shpërndante turmën. Pastaj erdhën të shtënat.
Ajo ditë do të hynte në historinë iraniane si “E Premtja e Zezë” – Jom’e-ye Siyah.
Ushtarët hapën zjarr ndaj demonstruesve. Në sheshin Jaleh dhe në përleshjet e asaj dite në pjesë të tjera të Teheranit pati të vrarë dhe të plagosur. Vetë numri i viktimave u kthye menjëherë në një çështje të debatueshme. Raportimet e para flisnin për qindra apo edhe mijëra të vrarë, ndërsa shifrat zyrtare të regjimit ishin shumë më të ulëta. Një studim i botuar në vitin 2025, duke krahasuar dokumentet e qeverisë së atëhershme me të dhënat e mëvonshme të Fondacionit të Dëshmorëve të Republikës Islamike, arrin në rreth 58–64 të vrarë në sheshin Jaleh, ndërsa një përllogaritje për gjithë Teheranin atë ditë arrin në rreth 88.
Por rëndësia historike e 8 shtatorit nuk qëndron vetëm te numri i të vdekurve. E Premtja e Zezë shënoi një pikë pa kthim.
Deri atëherë, një pjesë e shoqërisë iraniane ende mund të imagjinonte një zgjidhje politike, një kompromis mes monarkisë dhe opozitës. Pas të shtënave në Jaleh, kjo hapësirë u ngushtua ndjeshëm. Gjaku i derdhur në rrugët e Teheranit u bë një prej simboleve më të fuqishme të revolucionit që po afrohej.
“Encyclopaedia Iranica” e rendit 8 shtatorin ndër momentet që përshpejtuan në mënyrë vendimtare krizën e monarkisë. Protestat u zgjeruan, grevat u përhapën në industri dhe administratë, ndërsa autoriteti i Shahut filloi të shembej me shpejtësi.
Vetë regjimi e kuptoi se situata po dilte nga kontrolli. Shah Mohammad Reza Pahlavi, i cili për vite kishte sunduar Iranin me një pushtet të fortë dhe me aparatin e sigurisë SAVAK pas vetes, tani përballej me një kundërshtim që nuk mund të shtypej më vetëm me polici apo ushtri.
Në ditët dhe muajt që pasuan, protestat u shtuan. Grevat paralizuan sektorë të rëndësishëm të vendit, përfshirë industrinë e naftës. Demonstratat masive u shndërruan gradualisht në një lëvizje kombëtare kundër monarkisë.
Ndërkohë, ajatollah Ruhollah Khomeini, kundërshtari më i njohur i Shahut, e shndërroi revoltën në një lëvizje politike me përmasa të jashtëzakonshme. Në tetor 1978 ai u largua nga Iraku dhe u vendos në Francë, nga ku mesazhet e tij për Iranin fituan një jehonë të madhe ndërkombëtare.
Katër muaj pas E Premtes së Zezë, Shah Mohammad Reza Pahlavi u largua nga Irani.
Më 16 janar 1979 ai u largua nga vendi së bashku me familjen. Më 1 shkurt, Khomeini u kthye në Teheran. Më 11 shkurt, monarkia Pahlavi kishte marrë fund.
Kështu, një e premte shtatori u bë një nga gurët kilometrikë të Revolucionit Iranian.
Sheshi Jaleh nuk ishte vendi ku përfundoi monarkia. Por aty, më 8 shtator 1978, u shemb një nga iluzionet e fundit se Shahut mund t’i shpëtonte pushteti përmes një kompromisi politik.
E Premtja e Zezë nuk ishte e vetmja arsye e rënies së Shahut. Revolucioni kishte rrënjë shumë më të thella: pakënaqësinë politike, konfliktet sociale, pabarazitë ekonomike, kundërshtimin fetar dhe politik ndaj monarkisë dhe dobësimin gradual të autoritetit të saj.
Por pas Jaleh-ut, rruga drejt fundit u bë shumë më e shkurtër.
Dhe historia e Iranit mori një drejtim që do të ndryshonte jo vetëm vendin, por edhe gjithë Lindjen e Mesme.
8 shtator 1978 – dita kur një monarki filloi të humbiste betejën përfundimtare për mbijetesën e saj.