Më 14 mars të vitit 1880 u lind studjuesi i shquar i gjuhes shqipe
Nga Leonard Veizi
Në lumin e thellë të historisë shqiptare, ku valët e kohës shpesh trazonin themelet e identitetit, qëndron si një majë shkëmbi e palëkundur figura e Aleksandër Xhuvani. Ai nuk është thjesht një emër i shënuar në analet e shkencës, por një emocion i gdhendur në vetë thelbin e gjuhës sonë. Ishte Mësuesi i Madh, që mori në duar fijen e hollë të shqipes dhe e endi atë në një pëlhurë të fortë, duke i dhënë trajtë e shkëlqim të përhershëm…
…Në kohë të turbullta për kombin, kur identiteti kërkonte mbështetje të forta, Aleksandër Xhuvani u bë një nga arkitektët e mendimit arsimor dhe gjuhësor shqiptar. Me përkushtimin e një dijetari dhe durimin e një mësuesi, Xhuvani punoi për ta bërë gjuhën shqipe jo vetëm mjet komunikimi, por edhe shtyllë të ndërgjegjes kombëtare. Studimet, tekstet dhe përpjekjet e tij për pastrimin, pasurimin dhe përhapjen e shqipes krijuan një themel të qëndrueshëm mbi të cilin do të mbështeteshin breza të tërë studiuesish, mësuesish dhe shkrimtarësh.
Shkencëtari
Xhuvani nuk e studioi shqipen vetëm me mendjen e ftohtë të gjuhëtarit; ai e kuptoi si një organizëm të gjallë, me ritmet dhe melodinë e vet, dhe me zemrën e zjarrtë të një patrioti që e dinte se gjuha është themeli i kombit. Kontributi i tij në drejtshkrim, gramatikë dhe historinë e gjuhës shqiptare nuk është vetëm akademik; është themeli mbi të cilin u ndërtua standardi i sotëm i shqipes.
Ai e shihte shqipen jo si një ishull të izoluar, por si një degë të fuqishme të trungut indoevropian, duke sjellë analiza krahasuese që dëshmonin vlerën, bukurinë dhe lashtësinë e saj. “Gjuha është thelbi i identitetit tonë, zëri i shpirtit tonë.” Kjo duket se është mesazhi që derdhet nga çdo faqe e punuar prej tij, çdo rregull i kodifikuar me durim dhe vizion.
Mësuesi
Ata që e patën pranë si studentë e kujtojnë Xhuvanin si një figurë që nuk impononte, por frymëzonte. Me ton të qetë, me vështrim të ngrohtë dhe shpesh me humor të hollë, ai i udhëzonte të rinjtë përmes mistereve të gramatikës dhe nuancave të fjalëve. Çdo pyetje, edhe më e thjeshta, gëzonte shpirtin e tij, sepse besonte se secili fjali i ndërtuar mirë ishte një hap drejt forcimit të identitetit kombëtar.
Shumë nga studentët e tij ruajnë kujtime të gjalla të orëve të gjata të analizave gjuhësore, ku Xhuvani nuk shpjegonte thjesht rregulla, por tregonte histori të fjalëve, rrugët që kishin bërë nga lashtësia deri te përdorimi i sotëm, duke i dhënë çdo ligjërate një dimension të gjallë, pothuajse poetik.
Kontributi
Pas vitit 1961, kur dhe pushoi së marrë frymë, Xhuvani mbeti një figurë emblematike, një pishtar ndriçues i shkencës shqiptare. Tekstet shkollore që ai përgatiste nuk ishin thjesht manuale; ato ishin farë që mbillte kulturën gjuhësore në mendjet e brezave të rinj, një akt edukativ që vazhdon të japë fryte edhe sot. Ai bashkëpunoi ngushtë me institucione kulturore dhe pedagogë të tjerë, duke sjellë reformë në metodat e mësimdhënies dhe duke u përpjekur të harmonizonte njohuritë moderne me traditën gjuhësore shqiptare.
Figura e tij lidhet pazgjidhshmërisht me konsolidimin e identitetit gjuhësor shqiptar në vitet e para të shtetit të ri. Aleksandër Xhuvani nuk ishte vetëm akademik; ai ishte rojtari i thesarit kombëtar, mësuesi që na mësoi të flasim dhe të shkruajmë shqip me krenari, saktësi dhe dashuri. Për brezat që erdhën pas tij, ai mbetet një model i përkushtimit, një shembull i përjetshëm se si një individ mund të japë zë shpirtit të gjuhës dhe të kombit të tij.
Në çdo shkronjë të kodifikuar, në çdo udhëzim pedagogjik, në çdo analizë historike të fjalës, Aleksandër Xhuvani la një trashëgimi që nuk vdes: një shqip të bukur, të saktë dhe të dashur, një gjuhë që fliste me shpirtin e popullit të vet.