Last Updated on 28/02/2026 by Leonard
Në mbrëmjen e ftohtë të 28 shkurtit 1986, rrugët e Stokholmit ishin të zakonshme, të qeta, si çdo natë fundshkurti në një vend që krenohej me sigurinë dhe stabilitetin e tij. Por pak para mesnatës, në bulevardin qendror Sveavägen, një krismë arme do të trondiste jo vetëm Suedinë, por gjithë Evropën.
I vrarë ishte kryeministri i vendit, Sven Olof Palme.
Një figurë që ndante dhe frymëzonte
Palme kishte udhëhequr Partia Socialdemokrate Suedeze që nga viti 1969 dhe kishte qenë dy herë kryeministër: fillimisht në periudhën 1969–1976 dhe më pas, pas rikthimit në pushtet, nga viti 1982 deri në natën e atentatit. Ai ishte një nga politikanët më të njohur dhe më polarizues të Skandinavisë.
Brenda vendit, përfaqësonte modelin e shtetit social suedez – mirëqenie, barazi, sistem të fortë publik. Për mbështetësit ishte arkitekti i një Suedie moderne, humane dhe progresiste. Për kritikët, ishte tepër ideologjik, arrogant dhe i gatshëm të përçante opinionin publik.
Por ndikimi i tij shkonte shumë përtej kufijve kombëtarë.
Një zë i pavarur në Luftën e Ftohtë
Në skenën ndërkombëtare, Palme u dallua për politikën e tij të jashtme të pavarur nga superfuqitë e kohës – Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik. Ai mbrojti një vijë të tretë morale, shpesh kritike ndaj të dy kampeve.
Ai ishte ndër të paktët liderë perëndimorë që dënoi hapur bombardimet amerikane në Vietnam, duke i krahasuar ato me krime historike të së kaluarës. Si pasojë, marrëdhëniet diplomatike midis Suedisë dhe SHBA-së u ftohën përkohësisht.
Njëkohësisht, ai nuk hezitoi të kritikonte regjimet autoritare të krahut tjetër të perdes së hekurt, përfshirë udhëheqjen e Leonid Brezhnev në Moskë dhe shtypjen e lëvizjeve demokratike në Evropën Lindore.
Palme ishte gjithashtu një mbështetës i hapur i lëvizjeve çlirimtare në Afrikë dhe Azi, kundër kolonializmit dhe aparteidit. Ai kritikoi regjimin e B. J. Vorster në Afrikën e Jugut, si dhe diktaturat e Francisco Franco në Spanjë dhe António de Oliveira Salazar në Portugali.
Në vitet ’70 ai u bë kryeministri i parë i një qeverie perëndimore që vizitoi Kubën pas revolucionit të Fidel Castro – një akt simbolik që e vendosi Suedinë në një pozicion të veçantë diplomatik.
Ai ishte një politikan që nuk kërkonte neutralitet të heshtur, por neutralitet aktiv dhe moral.
Nata e atentatit
Mbrëmjen e 28 shkurtit 1986, Palme kishte vendosur të kalonte një mbrëmje të zakonshme me bashkëshorten e tij, Lisbet. Pa truprojë – siç bënte shpesh në një vend ku krimi politik dukej i paimagjinueshëm – ai shkoi në kinema në qendër të Stokholmit.
Rreth orës 23:21, teksa çifti po kthehej në këmbë përgjatë Sveavägen, një burrë iu afrua nga pas. Një e shtënë e vetme e goditi kryeministrin në shpinë, duke i shkaktuar plagë fatale. Një plumb i dytë plagosi lehtë Lisbet-in.
Autori u zhduk në errësirë, duke përfituar nga konfuzioni i çastit.
Palme u transportua me urgjencë në spital, por u shpall i vdekur pak pas mbërritjes. Suedia – një vend që nuk kishte përjetuar një vrasje politike të tillë në kohët moderne – u zgjua në një gjendje shoku kolektiv.
Hetimi më i madh në historinë suedeze
Vrasja e Olof Palmes u shndërrua në një nga hetimet më të gjata dhe më të diskutueshme në Evropë. Fillimisht, pistat ishin të shumta: grupe ekstremiste, shërbime të huaja sekrete, armiq politikë ndërkombëtarë.
Në vitin 1988 u arrestua Christer Pettersson, një kriminel i zakonshëm me probleme varësie nga droga. Ai u dënua fillimisht për vrasjen, kryesisht mbi bazën e identifikimit nga Lisbet Palme. Por në vitin 1989, Gjykata e Lartë e Suedisë e shpalli të pafajshëm për mungesë provash të mjaftueshme.
Çështja mbeti e hapur për dekada.
Në vitin 2020, prokuroria suedeze njoftoi se dyshonte se autori ishte Stig Engström, një dizenjator grafik që ndodhej pranë vendit të krimit, por që kishte vdekur në vitin 2000. Për shkak të vdekjes së tij, çështja u mbyll pa një proces gjyqësor, duke lënë ende hije dyshimi mbi përfundimin zyrtar.
Një plagë e hapur në ndërgjegjen kombëtare
Vrasja e Olof Palmes tronditi imazhin e Suedisë si një shoqëri e hapur, e sigurt dhe e mbrojtur nga dhuna politike. Ajo shënoi fundin e një epoke idealiste në politikën skandinave dhe ngriti pyetje të thella mbi sigurinë, polarizimin dhe urrejtjen ideologjike.
Më shumë se tri dekada më vonë, emri i tij vazhdon të lidhet me vizionin e një politike të guximshme, morale dhe ndërkombëtare. Por gjithashtu me një mister që ende nuk është shuar plotësisht.
28 shkurti 1986 mbetet një natë kur qetësia e një vendi nordik u thye nga një e shtënë – dhe kur historia e Suedisë mori një kthesë të përgjakshme në mes të një rruge të ndriçuar nga dritat e qytetit.
Përgatiti: L.Veizi